Część przyszyjkowa zęba, czyli okolica blisko dziąsła, jest szczególnie narażona na działanie czynników chemicznych i mechanicznych. To właśnie w tym miejscu często powstają ubytki, które wymagają specyficznego sposobu leczenia. Wypełnienie klasy V jest jednym z kluczowych pojęć w stomatologii zachowawczej, protokole leczenia próchnicy oraz nadwrażliwości przyszyjkowej. Zrozumienie, czym jest ten typ wypełnienia, gdzie się go stosuje i czym różni się od innych klas, pomaga lepiej interpretować zalecenia stomatologa i świadomie dbać o zdrowie jamy ustnej.

Klasyfikacja ubytków wg Blacka i miejsce wypełnienia klasy V

Aby wyjaśnić pojęcie wypełnienia klasy V, trzeba zacząć od klasycznej klasyfikacji ubytków według Blacka. System ten porządkuje rodzaje ubytków w zależności od ich położenia na koronie zęba, dzięki czemu ułatwia planowanie leczenia i komunikację między specjalistami. Klasa I obejmuje bruzdy i dołki na powierzchniach żujących zębów trzonowych i przedtrzonowych, klasa II – powierzchnie styczne zębów bocznych, klasa III – powierzchnie styczne zębów przednich bez zajęcia brzegu siecznego, klasa IV – z jego zajęciem, zaś klasa V dotyczy okolicy przyszyjkowej.

Ubytek klasy V zlokalizowany jest w trzeciej przyszyjkowej części korony zęba, czyli w obrębie połączenia korony z korzeniem, najczęściej po stronie policzkowej lub wargowej. Obejmuje szkliwo i zębinę w strefie przydziąsłowej, ale może przechodzić również na powierzchnię korzenia, zwłaszcza przy obniżonym poziomie dziąseł i recesjach. Charakterystyczne jest to, że dostęp do takiego ubytku jest stosunkowo łatwy, jednak warunki adhezji materiału są wymagające z powodu bliskości dziąsła, wilgoci i często cienkiej warstwy szkliwa lub jego braku.

Pojęcie wypełnienia klasy V odnosi się więc nie tylko do samego materiału użytego do odbudowy, lecz przede wszystkim do specyficznej lokalizacji ubytku oraz zasad jego opracowania. Dla stomatologa oznacza to konieczność dobrania odpowiedniego systemu łączącego, zachowania kontroli nad wilgotnością pola zabiegowego i uwzględnienia sił działających na tę część zęba, w tym sił ścinających wynikających z ruchów warg, policzków oraz szczotkowania.

Charakterystyka ubytków przyszyjkowych klasy V

Ubytki klasy V mogą mieć różne pochodzenie. Jedną z głównych przyczyn jest próchnica rozwijająca się w rejonie szyjki zęba, szczególnie w miejscach utrudnionego oczyszczania i retencji płytki nazębnej. Strefa przyszyjkowa, ze względu na bliskość dziąsła i często zalegającą tam płytkę, bywa miejscem podatnym na kwasową demineralizację szkliwa i zębiny. Sprzyjają temu nieprawidłowa higiena, dieta bogata w cukry oraz obecność nisz retencyjnych, np. przy starych wypełnieniach czy uzupełnieniach protetycznych.

Drugą grupę stanowią ubytki niepróchnicowego pochodzenia. Są to między innymi ubytki abrazyjne, powstające na skutek mechanicznego ścierania tkanek twardych zęba, zwykle w wyniku zbyt intensywnego lub nieprawidłowego szczotkowania twardą szczoteczką i pastą o wysokiej ścieralności. Kolejnym typem są ubytki abfrakcyjne, wiązane z działaniem sił zginających i naprężeń w okolicy szyjki zęba, związanych z parafunkcjami takimi jak zaciskanie zębów czy bruksizm. Powstają charakterystyczne klinowate ubytki, często obustronnie symetryczne, mogące prowadzić do znacznego odsłonięcia zębiny.

Warto wspomnieć również o erozji. Ubytki erozyjne w obrębie szyjki powstają na skutek działania kwasów pochodzenia wewnętrznego lub zewnętrznego – np. w przebiegu refluksu żołądkowo-przełykowego, częstych wymiotów, nadmiernego spożywania napojów gazowanych, soków cytrusowych czy izotoników. Ubytki te mają zwykle gładkie, lśniące powierzchnie, bez charakterystycznych dla próchnicy miękkich i przebarwionych tkanek.

Bez względu na przyczynę, ubytki klasy V często dają objawy nadwrażliwości szyjki zęba. Odsłonięta zębina zawiera kanaliki zębinowe, które reagują na bodźce termiczne, chemiczne i mechaniczne. Pacjenci skarżą się na nagły, ostry ból przy kontakcie z zimnym napojem, słodkim pokarmem czy nawet powietrzem podczas oddychania ustami. Nieleczone ubytki mogą postępować, zagrażając miazdze i prowadząc do konieczności leczenia endodontycznego.

Materiały stosowane do wypełnień klasy V

Wybór materiału do wypełnienia klasy V zależy od kilku kluczowych czynników: lokalizacji i rozległości ubytku, wysokości brzegu dziąsłowego, warunków wilgotności, estetyki, a także od tego, czy ubytek jest próchnicowy czy niepróchnicowy. Materiały muszą zapewniać odpowiednią adhezję do tkanek twardych, odporność na siły ścinające i starzenie w środowisku jamy ustnej, a w rejonach widocznych także dobrą estetykę.

Najczęściej wykorzystywane są materiały kompozytowe światłoutwardzalne. Kompozyty mikrowypełnione i nanohybrydowe oferują wysoką estetykę, możliwość precyzyjnego dopasowania koloru oraz dobrą polerowalność. W przypadku ubytków klasy V, szczególnie na zębach przednich, ma to duże znaczenie, ponieważ wypełnienie znajduje się w strefie uśmiechu. Jednak kompozyty są materiałami kurczliwymi podczas polimeryzacji i podatnymi na wrażliwość na technikę, dlatego wymagają odpowiednich procedur: właściwego wytrawienia szkliwa i zębiny, zastosowania wysokiej jakości bondingu oraz warstwowego nakładania materiału.

Drugą grupą materiałów są cementy szkło-jonomerowe i ich modyfikacje żywiczne. Klasyczne szkło-jonomery wiążą się chemicznie z tkankami zęba, uwalniają fluor oraz są mniej wrażliwe na wilgoć niż kompozyty. Dzięki temu są użyteczne w sytuacjach, gdy trudno uzyskać idealnie suche pole zabiegowe, np. przy głębokich ubytkach poddziąsłowych. Jednak ich estetyka i odporność na ścieranie bywa gorsza od kompozytów. Szkło-jonomery modyfikowane żywicą stanowią kompromis: zachowują część zalet klasycznych cementów, a jednocześnie są twardsze i bardziej odporne, przy nieco lepszych walorach estetycznych.

W niektórych przypadkach wykorzystuje się kompomery, czyli materiały łączące cechy kompozytów i cementów szkło-jonomerowych. Kompomery również uwalniają fluor i cechują się lepszą tolerancją na wilgoć niż czyste kompozyty, przy zachowaniu zadowalającej estetyki. Dla ubytków klasy V u pacjentów z wysokim ryzykiem próchnicy, a jednocześnie oczekujących dobrego efektu wizualnego, mogą stanowić optymalne rozwiązanie.

Etapy wykonania wypełnienia klasy V

Procedura wykonania wypełnienia klasy V zaczyna się od dokładnej diagnostyki ubytku. Lekarz ocenia jego pochodzenie, głębokość, obejmowanie szkliwa i zębiny, relację do brzegu dziąsłowego, obecność recesji oraz nadwrażliwość. W razie potrzeby wykonuje badania dodatkowe, takie jak zdjęcia radiologiczne, aby ocenić stan przyzębia i ewentualne zmiany okołowierzchołkowe. Istotne jest także zbadanie nawyków pacjenta, zwłaszcza techniki szczotkowania, parafunkcji oraz diety.

Kolejnym krokiem jest przygotowanie pola zabiegowego. W miarę możliwości stosuje się koferdam, który izoluje ząb od śliny i poprawia warunki adhezji. Jeśli nie jest to możliwe, lekarz wykorzystuje wałeczki ligniny, ssaki śliny i retrakcję dziąsła przy użyciu nici retrakcyjnych lub specjalnych środków chemicznych. Retrakcja jest ważna, ponieważ pozwala na lepszy dostęp do granicy ubytku i ogranicza krwawienie oraz wilgoć.

Opracowanie ubytku zależy od jego typu. W ubytkach próchnicowych należy usunąć zainfekowaną zębinę i zdemineralizowane szkliwo, zachowując możliwie jak najwięcej zdrowych tkanek. W ubytkach niepróchnicowych, zwłaszcza abfrakcyjnych, preparacja jest minimalna, ukierunkowana głównie na stworzenie odpowiednich warunków retencji chemicznej i mikromechanicznej, bez zbędnego poszerzania ubytku. W wielu współczesnych technikach unika się klasycznych podcieni retencyjnych, opierając się na sile wiązania adhezyjnego.

Następnie przeprowadza się procedurę adhezyjną. W zależności od wybranego systemu jest to tradycyjne wytrawianie szkliwa i zębiny, płukanie, suszenie oraz nakładanie primera i bondu, albo zastosowanie systemu samowytrawiającego. Prawidłowe wykonanie tego etapu jest kluczowe dla trwałości wypełnienia. Po przygotowaniu powierzchni nanosi się wybrany materiał, zwykle warstwowo, modelując kształt odpowiadający naturalnej anatomii szyjki. Ostatnim etapem jest wykończenie i polerowanie, które zapewnia gładką powierzchnię, przyjazną dla dziąsła i mniej podatną na odkładanie płytki.

Wskazania i przeciwwskazania do wykonania wypełnienia klasy V

Wypełnienie klasy V wykonuje się przede wszystkim w celu przywrócenia ciągłości tkanek twardych zęba i ochrony miazgi przed szkodliwymi bodźcami. Wskazaniem jest każdy ubytek przyszyjkowy, który powoduje nadwrażliwość, ból, trudności w utrzymaniu higieny lub zagrożenie dla integralności zęba. W ubytkach próchnicowych leczenie wypełnieniem jest koniecznością, aby zatrzymać proces próchnicowy i zapobiec jego postępowi w głąb zęba.

W przypadku ubytków niepróchnicowych decyzja bywa bardziej złożona. Jeśli są one płytkie, niebolesne i nie zaburzają estetyki, lekarz może zalecić obserwację, modyfikację nawyków, zastosowanie lakierów fluorowych czy infiltrantów. Wypełnienie klasy V staje się konieczne w sytuacji nasilonej nadwrażliwości, dużej głębokości ubytku, zagrożenia złamaniem korony, a także gdy pacjent zgłasza istotny dyskomfort estetyczny, np. widoczne klinowate ubytki na zębach przednich.

Przeciwwskazaniem względnym jest niewyrównany stan przyzębia w danym odcinku. Jeśli ząb otoczony jest przez zapalnie zmienione dziąsło, krwawiące przy najmniejszym dotyku, a kieszonki przyzębne są głębokie, pierwszym krokiem jest leczenie periodontologiczne. Dopiero po ustabilizowaniu warunków można przystąpić do wykonania wypełnienia, inaczej zwiększa się ryzyko nieszczelności brzeżnej i krótkotrwałości rekonstrukcji. Podobnie w przypadku zbyt niskiego brzegu ubytku, sięgającego głęboko poddziąsłowo, konieczne bywa chirurgiczne wydłużenie korony klinicznej lub inne procedury korekty tkanek miękkich.

Nie zaleca się wykonywania wypełnień klasy V u pacjentów, którzy nie są w stanie współpracować w zakresie utrzymania podstawowej higieny jamy ustnej. W takich sytuacjach rokowanie co do trwałości wypełnienia jest kiepskie, a ryzyko szybkiej próchnicy wtórnej – bardzo wysokie. Najpierw konieczna jest edukacja, instruktaż i motywacja, a dopiero później bardziej złożone zabiegi rekonstrukcyjne.

Problemy, powikłania i trwałość wypełnień klasy V

Wypełnienia klasy V narażone są na specyficzne obciążenia. Działają na nie nie tylko typowe siły żucia, ale również siły ścinające wynikające z ruchów warg, policzków oraz ze szczotkowania. Ta lokalizacja jest także bardziej podatna na wpływ środowiska jamy ustnej – zmiany pH, obecność płytki, wahania temperatury. Wszystko to może prowadzić do mikronieszczelności brzeżnej, przebarwień, odcementowania czy pęknięcia materiału.

Jednym z częstszych powikłań jest utrata adhezji na granicy materiał–zębina. Z powodu kurczenia się materiału podczas polimeryzacji oraz niewystarczającej izolacji pola zabiegowego dochodzi do powstania szczelin, które mogą stać się wrotami dla bakterii. Prowadzi to do próchnicy wtórnej, zlokalizowanej pod lub wokół wypełnienia. Objawem może być ponowna nadwrażliwość, ból przy nagryzaniu lub widoczne przebarwienia na obrzeżu wypełnienia.

Innym problemem jest pęknięcie albo odpadnięcie wypełnienia, szczególnie w ubytkach abfrakcyjnych u pacjentów z parafunkcjami. W takich przypadkach samo wypełnienie klasy V, bez rozwiązania przyczyny pierwotnej, bywa leczeniem niepełnym. Konieczne może być zastosowanie szyny relaksacyjnej, korekta zwarcia czy terapia zaburzeń czynnościowych narządu żucia. Jeśli tego zabraknie, nawet bardzo dobrze wykonane wypełnienie może ulegać nawrotowym uszkodzeniom.

Trwałość wypełnienia klasy V zależy więc zarówno od jakości pracy stomatologa, jak i od zachowań pacjenta. Prawidłowa technika szczotkowania, stosowanie miękkiej szczoteczki, odpowiedniej pasty, unikanie nadmiernego docisku, kontrola nad spożywaniem kwaśnych napojów i dbałość o regularne kontrole stomatologiczne zwiększają szansę na wieloletnie utrzymanie rekonstrukcji. Współczesne materiały, przy poprawnej technice, pozwalają często na utrzymanie wypełnień klasy V w dobrym stanie przez wiele lat.

Znaczenie wypełnienia klasy V w praktyce klinicznej i profilaktyce

Wypełnienie klasy V ma znaczenie nie tylko naprawcze, lecz także profilaktyczne. Odbudowa okolicy przyszyjkowej ogranicza zatrzymywanie się płytki nazębnej w niszach ubytków, co zmniejsza ryzyko rozwoju zapalenia dziąseł i chorób przyzębia. Gładka, dobrze wypolerowana powierzchnia wypełnienia jest łatwiejsza w utrzymaniu w czystości, a tym samym sprzyja stabilizacji zdrowia tkanek otaczających ząb. W przypadkach erozji czy ubytków abfrakcyjnych dodatkową korzyścią jest zabezpieczenie wrażliwej zębiny przed dalszym chemicznym i mechanicznym uszkodzeniem.

Z punktu widzenia estetyki wypełnienie klasy V przywraca naturalny kształt szyjki, co ma znaczenie szczególnie w odcinku przednim. Klinowate ubytki mogą powodować widoczne przerwy między szyjkami zębów a dziąsłem, wpływając na wygląd uśmiechu. Odpowiednio dobrany kolor i forma wypełnienia pozwalają na harmonijną integrację z otaczającymi tkankami, często poprawiając subiektywną ocenę estetyki przez pacjenta.

W praktyce klinicznej wypełnienia klasy V są także dobrym punktem wyjścia do rozmowy z pacjentem o nawykach i stylu życia. Pojawienie się ubytków w tej lokalizacji często bywa sygnałem ostrzegawczym – informuje o zbyt agresywnym szczotkowaniu, spożywaniu kwaśnych napojów, niewyrównanej chorobie refluksowej czy parafunkcjach. Lekarz ma okazję nie tylko odtworzyć utracone tkanki, lecz również przeprowadzić edukację, aby ograniczyć progresję istniejących ubytków oraz zapobiec tworzeniu się nowych.

Z punktu widzenia słownika stomatologicznego hasło wypełnienie klasy V obejmuje zatem szeroki kontekst: lokalizację i charakter ubytków przyszyjkowych, stosowane materiały, technikę kliniczną, znaczenie dla zdrowia przyzębia, nadwrażliwości zębiny oraz estetyki. Jest to pojęcie ściśle powiązane z nowoczesną stomatologią zachowawczą, profilaktyką i minimalnie inwazyjnym podejściem do leczenia, w którym nacisk kładzie się na zachowanie jak największej ilości zdrowych tkanek oraz kompleksową ocenę przyczyn uszkodzeń.

FAQ

Jakie są główne przyczyny powstawania ubytków klasy V?
Ubytki klasy V mogą wynikać z próchnicy, ale bardzo często mają charakter niepróchnicowy. Do najczęstszych przyczyn należą zbyt agresywne szczotkowanie twardą szczoteczką i ścierną pastą, działanie kwasów z diety lub refluksu, a także przeciążenia zgryzowe i parafunkcje, np. zgrzytanie zębami. Wszystkie te czynniki sprzyjają utracie tkanek w okolicy szyjki zęba.

Czym różni się wypełnienie klasy V od innych wypełnień?
Wypełnienie klasy V dotyczy okolicy przyszyjkowej, czyli położonej blisko dziąsła, na powierzchni policzkowej lub wargowej. Wymaga to szczególnej kontroli wilgoci oraz delikatnego traktowania tkanek dziąsła. W przeciwieństwie do wypełnień na powierzchniach żujących czy stycznych, tutaj duży nacisk kładzie się na ochronę odsłoniętej zębiny, redukcję nadwrażliwości oraz estetyczne dopasowanie do szyjki zęba i linii dziąsła.

Czy każde ubytki przyszyjkowe trzeba wypełniać?
Nie wszystkie ubytki w okolicy szyjki wymagają natychmiastowego wypełnienia. Małe, płytkie zmiany bez dolegliwości bólowych można czasem obserwować, jednocześnie modyfikując nawyki pacjenta i stosując preparaty wzmacniające szkliwo oraz zębinę. Wypełnienie jest zalecane przy obecnej nadwrażliwości, głębokiej utracie tkanek, problemach estetycznych lub gdy istnieje ryzyko dalszego postępu ubytku i uszkodzenia miazgi.

Jak długo utrzymuje się wypełnienie klasy V?
Trwałość wypełnienia klasy V zależy od wielu czynników: zastosowanego materiału, jakości wykonania, higieny jamy ustnej oraz indywidualnych nawyków pacjenta. Przy właściwej technice i dobrej współpracy pacjenta wypełnienie może funkcjonować przez wiele lat. Niekorzystnie wpływają na nie agresywne szczotkowanie, nawracająca próchnica, nieleczone parafunkcje oraz zła kontrola płytki nazębnej, co może skracać jego żywotność.

Czy wypełnienie klasy V eliminuje nadwrażliwość szyjki zęba?
Prawidłowo wykonane wypełnienie klasy V zazwyczaj znacznie zmniejsza lub całkowicie eliminuje nadwrażliwość, ponieważ izoluje odsłoniętą zębinę od bodźców zewnętrznych. Jednak skuteczność zależy od dokładnego uszczelnienia ubytku, doboru odpowiedniego materiału oraz przestrzegania zaleceń higienicznych przez pacjenta. Jeśli przyczyny pierwotne, takie jak erozja czy parafunkcje, nie zostaną ograniczone, może dojść do powstawania kolejnych ubytków lub nawrotu dolegliwości.