Higienistka periodontologiczna to wykwalifikowana specjalistka z pogranicza higieny stomatologicznej i periodontologii, czyli dziedziny zajmującej się chorobami tkanek przyzębia. Jej zadaniem jest nie tylko usuwanie złogów zębowych, ale przede wszystkim długofalowa opieka nad dziąsłami, kością wyrostka zębodołowego oraz innymi strukturami utrzymującymi ząb w zębodole. Wspiera ona lekarza periodontologa w diagnostyce, leczeniu i profilaktyce chorób przyzębia, odgrywając kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia jamy ustnej i zapobieganiu utracie zębów.

Zakres kompetencji higienistki periodontologicznej

Podstawowym obszarem działania jest profesjonalna, głęboka profilaktyka chorób przyzębia, wykraczająca poza standardową higienizację. Higienistka periodontologiczna wykonuje również zadania diagnostyczne oraz terapeutyczne, ściśle współpracując z lekarzem. Zakres jej kompetencji jest precyzyjnie określony przez przepisy, a także standardy zawodowe i obejmuje wiele procedur wcześniej zarezerwowanych głównie dla stomatologów.

Do kluczowych czynności należy między innymi ocena stanu dziąseł, krwawienia, głębokości kieszonek oraz stopnia nagromadzenia kamienia i płytki bakteryjnej. Dzięki temu może ona zaplanować odpowiednią higienizację, dobrać narzędzia ręczne i ultradźwiękowe, a także przeprowadzić wstępną kwalifikację pacjenta do leczenia periodontologicznego. W praktyce higienistka periodontologiczna jest pierwszą osobą, która systematycznie monitoruje stan przyzębia pacjenta.

Bardzo istotną kompetencją jest również prowadzenie edukacji prozdrowotnej: nauka prawidłowych technik szczotkowania, użycia nici dentystycznej, irygatorów, szczoteczek jednopęczkowych oraz szczoteczek międzyzębowych. Dzięki regularnym wizytom u tej specjalistki pacjent otrzymuje indywidualnie dopasowany schemat domowej higieny. To nie tylko instruktaż, ale także motywowanie do utrzymywania wysokiego standardu codziennej pielęgnacji jamy ustnej.

Higienistka periodontologiczna bierze udział w opracowywaniu planu leczenia, sporządza i aktualizuje dokumentację medyczną dotyczącą przyzębia, dokonuje wpisów z pomiarów periodontologicznych oraz przekazuje lekarzowi szczegółowe informacje o postępach lub pogorszeniu stanu tkanek. W nowoczesnych gabinetach stomatologicznych jest integralnym członkiem zespołu terapeutycznego, a nie jedynie osobą wykonującą pojedyncze zabiegi.

Wykształcenie i kwalifikacje

Higienistka periodontologiczna to zwykle dyplomowana higienistka stomatologiczna, która ukończyła dodatkowe szkolenia, kursy specjalistyczne lub studia podyplomowe z zakresu periodontologii. Podstawą jest dwuletnia szkoła policealna lub kierunek higiena stomatologiczna w uczelni wyższej. Po uzyskaniu dyplomu możliwe jest kształcenie ustawiczne w kierunku periodontologicznym, obejmujące zarówno teorię, jak i praktykę kliniczną.

Programy specjalistyczne obejmują szczegółową anatomię i histologię przyzębia, patogenezę chorób przyzębia, mikrobiologię płytki nazębnej, farmakologię leków stosowanych w periodontologii, a także zasady współpracy z lekarzem periodontologiem. Znaczącą część stanowią zajęcia praktyczne, podczas których kursantki uczą się prowadzenia skalingu poddziąsłowego, root planingu, pomiaru głębokości kieszonek periodontologicznych oraz dokumentacji periodontologicznej.

Kwalifikacje tej specjalistki to nie tylko umiejętności manualne, lecz także kompetencje komunikacyjne i edukacyjne. Niezbędna jest umiejętność pracy z pacjentem lękowym, przewlekle chorym czy niepełnosprawnym. Profesjonalna higienistka periodontologiczna zna podstawy psychologii pacjenta stomatologicznego, techniki motywacji oraz sposoby przekazywania zaleceń w zrozumiały i skuteczny sposób.

Ważnym elementem jest obowiązek ciągłego doskonalenia zawodowego. Choroby przyzębia są silnie związane z ogólnoustrojowymi zaburzeniami, takimi jak cukrzyca, choroby sercowo-naczyniowe czy przewlekłe stany zapalne. Dlatego higienistka periodontologiczna musi aktualizować wiedzę nie tylko stomatologiczną, ale także z zakresu medycyny ogólnej, aby właściwie oceniać ryzyko i dostosowywać procedury do stanu zdrowia pacjenta.

Rola w diagnostyce chorób przyzębia

Choć ostateczną diagnozę stawia lekarz, to właśnie higienistka periodontologiczna często jako pierwsza dostrzega objawy świadczące o rozwijających się chorobach przyzębia. W trakcie rutynowego badania jamy ustnej ocenia kolor, konsystencję i kształt dziąseł, obecność obrzęku, krwawienia samoistnego lub przy zgłębnikowaniu, a także recesje dziąsłowe i ruchomość zębów. Potrafi rozróżnić cechy typowe dla zapalenia dziąseł i zaawansowanej periodontopatii.

Do jej zadań należy wykonanie wstępnego badania periodontologicznego z użyciem specjalistycznej sondy. Obejmuje to pomiar głębokości kieszonek przyzębnych, ocenę krwawienia przy sondowaniu oraz rejestrację obecności płytki nad i poddziąsłowej. Dane te są wpisywane do karty periodontologicznej, co umożliwia późniejsze monitorowanie zmian w czasie. Dzięki temu lekarz otrzymuje kompletny obraz aktualnego stanu przyzębia, na podstawie którego może zaplanować terapię.

Higienistka periodontologiczna jest także w stanie wychwycić czynniki ryzyka: nieprawidłowe wypełnienia utrudniające oczyszczanie, nawisające brzegi koron protetycznych, niewłaściwe położenie zębów sprzyjające zaleganiu płytki bakteryjnej czy parafunkcje zgryzowe. Informuje o tym lekarza i proponuje działania korekcyjne, które mogą znacząco poprawić rokowanie periodontologiczne. Bardzo ważne jest również zebranie dokładnego wywiadu dotyczącego nawyków higienicznych, diety, palenia tytoniu, chorób ogólnoustrojowych i przyjmowanych leków.

Dzięki regularnym kontrolom prowadzonym przez higienistkę periodontologiczną możliwe jest wykrycie zmian we wczesnym stadium, zanim dojdzie do nieodwracalnej utraty tkanek przyzębia. Ma to kluczowe znaczenie dla zachowania własnych zębów pacjenta oraz ograniczenia kosztów i skomplikowania leczenia. Systematyczne monitorowanie pozwala także ocenić skuteczność dotychczasowej terapii oraz modyfikować plan postępowania.

Najczęściej wykonywane zabiegi periodontologiczne

Higienistka periodontologiczna wykonuje szereg procedur o znaczeniu terapeutycznym i profilaktycznym. Jednym z podstawowych zabiegów jest profesjonalne usuwanie złogów nazębnych, czyli skaling naddziąsłowy i poddziąsłowy. Przy użyciu skalerów ultradźwiękowych oraz narzędzi ręcznych usuwa ona twardy kamień i miękką płytkę bakteryjną zarówno z powierzchni koron zębów, jak i spod linii dziąseł. To kluczowy etap leczenia zapaleń przyzębia.

Kolejną ważną procedurą jest root planing, czyli wygładzanie powierzchni korzeni zębów dotkniętych chorobą. Zabieg ten ma na celu usunięcie zainfekowanego cementu korzeniowego oraz zminimalizowanie mikroszczelin, w których mogłyby się ponownie gromadzić bakterie. Właściwie przeprowadzony root planing prowadzi do zmniejszenia głębokości kieszonek i poprawy warunków dla reattachmentu tkanek przyzębia lub ich wygojenia.

Higienistka periodontologiczna przeprowadza także zabiegi piaskowania, czyli usuwania osadów i przebarwień pochodzenia zewnętrznego z wykorzystaniem specjalnego urządzenia wyrzucającego mieszaninę proszku, wody i powietrza. W kontekście periodontologicznym piaskowanie pomaga w redukcji biofilmu bakteryjnego, zwłaszcza w trudno dostępnych miejscach, takich jak przestrzenie międzyzębowe czy okolice aparatów ortodontycznych i uzupełnień protetycznych.

W zakres jej pracy wchodzi również aplikacja preparatów profilaktycznych, na przykład lakierów fluorkowych zwiększających odporność szkliwa na próchnicę czy preparatów zawierających chlorheksydynę o działaniu przeciwbakteryjnym. W niektórych protokołach terapeutycznych higienistka może uczestniczyć w miejscowym podawaniu środków przeciwbakteryjnych do kieszonek przyzębnych, zgodnie z zaleceniami lekarza.

Istotnym elementem są także zabiegi kontrolne po leczeniu chirurgicznym przyzębia. Higienistka periodontologiczna dba o delikatne, ale dokładne oczyszczanie operowanych obszarów, usuwa miękkie złogi i biofilm, instruuje pacjenta, jak pielęgnować ranę po zabiegu oraz jakimi środkami płukać jamę ustną. Dzięki takiej opiece możliwe jest utrzymanie efektów zabiegów chirurgicznych i zminimalizowanie ryzyka nawrotu choroby.

Edukacja i motywacja pacjenta

Jednym z najważniejszych zadań higienistki periodontologicznej jest systematyczna edukacja. Choroby przyzębia mają charakter przewlekły i w ogromnej mierze zależą od codziennych nawyków higienicznych pacjenta. Nawet najbardziej zaawansowane zabiegi nie przyniosą trwałego efektu, jeśli pacjent nie będzie utrzymywał niskiego poziomu płytki nazębnej w warunkach domowych. Dlatego edukacja nie ogranicza się do jednorazowego instruktażu, ale stanowi proces rozłożony na wiele wizyt.

Podczas pierwszego spotkania higienistka periodontologiczna zbiera szczegółowy wywiad dotyczący obecnych metod higieny: rodzaju używanej szczoteczki, czasu szczotkowania, techniki mycia, korzystania z nici, płukanek czy irygatora. Następnie ocenia ich skuteczność w odniesieniu do aktualnego stanu przyzębia. Może wykorzystać barwniki wybarwiające płytkę nazębną, które wizualnie pokazują pacjentowi obszary wymagające większej uwagi.

Na tej podstawie dobiera indywidualne narzędzia i techniki. Dla jednych pacjentów optymalne będą szczoteczki miękkie, dla innych średnie; osoby z recesjami dziąseł wymagają specjalnej techniki szczotkowania, aby nie pogłębiać ubytków. Pacjenci z aparatami ortodontycznymi korzystają ze szczoteczek jednopęczkowych i specjalnych nici, natomiast w przypadku mostów protetycznych konieczne jest używanie nici typu superfloss oraz irygatorów.

Higienistka periodontologiczna pełni także rolę motywatora. Uświadamia związek między stanem przyzębia a ogólnym zdrowiem organizmu, tłumaczy wpływ stanu zapalnego w jamie ustnej na serce, naczynia krwionośne, ciążę czy kontrolę glikemii. Pomaga pacjentowi zrozumieć, że codzienna higiena jamy ustnej to nie kwestia estetyki, lecz integralna część profilaktyki wielu poważnych schorzeń ogólnoustrojowych.

Niezwykle ważne jest dostosowanie przekazu do wieku, poziomu wiedzy i możliwości pacjenta. Inaczej wygląda edukacja dziecka, inaczej osoby starszej z ograniczoną sprawnością manualną, a jeszcze inaczej pacjenta z zaawansowaną paradontozą, który utracił już część zębów. Dzięki empatii i cierpliwości higienistka periodontologiczna buduje długotrwałą relację opartą na zaufaniu, co zwiększa szanse na trwałą zmianę nawyków.

Współpraca z lekarzem periodontologiem i innymi specjalistami

Higienistka periodontologiczna jest kluczowym ogniwem w zespole stomatologicznym. Współpracuje najściślej z lekarzem periodontologiem, ale również z protetykiem, ortodontą, implantologiem, a często z internistą, diabetologiem czy kardiologiem. Choroby przyzębia rzadko występują w izolacji, dlatego skoordynowane działanie specjalistów ma ogromne znaczenie dla kompleksowej opieki nad pacjentem.

W relacji z lekarzem periodontologiem higienistka przygotowuje pacjenta do zabiegów leczniczych, wykonuje higienizację wstępną, prowadzi wstępne badania periodontologiczne, a następnie realizuje część planu leczenia zachowawczego. Po zabiegach chirurgicznych dba o utrzymanie efektów, wykonując wizyty podtrzymujące. Informuje lekarza o wszystkich niepokojących zmianach zaobserwowanych w trakcie wizyt kontrolnych, co umożliwia szybkie reagowanie na ewentualne zaostrzenia choroby.

Współpraca z protetykiem i implantologiem polega na przygotowaniu przyzębia do planowanych uzupełnień protetycznych lub implantologicznych. Zdrowe i stabilne przyzębie jest warunkiem powodzenia zarówno klasycznej protetyki, jak i implantologii. Higienistka periodontologiczna uczy pacjenta, jak dbać o uzupełnienia stałe, ruchome oraz implanty, aby zminimalizować ryzyko periimplantitis i innych powikłań zapalnych.

W kontakcie z ortodontą pomaga w utrzymaniu higieny u pacjentów noszących aparat stały lub ruchomy. Aparaty znacząco utrudniają dokładne oczyszczanie zębów i dziąseł, co zwiększa ryzyko zapaleń i przerostów dziąseł. Higienistka wprowadza odpowiednie narzędzia i techniki czyszczenia, kontroluje stan przyzębia w trakcie leczenia ortodontycznego oraz współpracuje przy planowaniu terminów wizyt higienizacyjnych.

Ze względu na związki chorób przyzębia z chorobami ogólnoustrojowymi higienistka periodontologiczna często kontaktuje się pośrednio z lekarzami innych specjalności. Może sugerować pacjentowi konsultację diabetologiczną, gdy obserwuje słabą odpowiedź na leczenie przyzębia, lub zachęcać do badań kardiologicznych w razie licznych czynników ryzyka. Jej rola polega na dostrzeganiu zależności między stanem jamy ustnej a ogólnym zdrowiem i kierowaniu pacjenta we właściwe miejsce.

Znaczenie higienistki periodontologicznej dla zdrowia jamy ustnej

Znaczenie tej specjalistki wykracza daleko poza aspekt estetyczny. Choroby przyzębia są jedną z najczęstszych przyczyn utraty zębów u dorosłych. W wielu przypadkach są one długo bezobjawowe lub dają bardzo dyskretne symptomy, takie jak niewielkie krwawienie podczas szczotkowania. Pacjent często je ignoruje, a do lekarza trafia dopiero w zaawansowanym stadium choroby, gdy doszło już do znacznej utraty kości i rozchwiania zębów.

Regularne wizyty u higienistki periodontologicznej pozwalają na bieżąco usuwać czynniki wywołujące stan zapalny, czyli biofilm bakteryjny i kamień nazębny, oraz korygować błędy w higienie. Dzięki temu zmniejsza się ryzyko rozwoju zaawansowanej paradontozy, a istniejące zmiany mogą zostać zahamowane lub znacząco spowolnione. Długoterminowo przekłada się to na zachowanie własnych zębów, mniejsze potrzeby protetyczne i niższe koszty leczenia.

Higienistka periodontologiczna ma też istotny wpływ na jakość życia pacjenta. Zdrowe przyzębie oznacza brak bólu, swobodne żucie pokarmów, przyjemny oddech i estetyczny uśmiech. Dla wielu osób jest to warunek komfortu społecznego i zawodowego. U pacjentów z już istniejącymi uzupełnieniami protetycznymi lub implantologicznymi jej praca chroni inwestycję finansową w leczenie stomatologiczne, wydłużając trwałość zastosowanych rozwiązań.

Nie można również pominąć wpływu na zdrowie ogólne. Badania naukowe wskazują związek między przewlekłym stanem zapalnym przyzębia a ryzykiem zawału serca, udaru mózgu, powikłań w ciąży czy trudności w kontrolowaniu cukrzycy. Poprzez redukcję stanu zapalnego higienistka periodontologiczna pośrednio przyczynia się do obniżenia ogólnego obciążenia zapalnego organizmu. W ten sposób profilaktyka jamy ustnej staje się elementem profilaktyki systemowej.

Przyszłość zawodu higienistki periodontologicznej

Rosnąca świadomość znaczenia zdrowia jamy ustnej oraz rozwój nowoczesnych metod diagnostycznych i terapeutycznych sprawiają, że rola higienistki periodontologicznej będzie się dalej rozszerzać. Coraz więcej gabinetów stomatologicznych wprowadza model pracy oparty na ścisłej współpracy lekarza i higienistki, gdzie to właśnie higienistka przejmuje prowadzenie długoterminowej opieki nad pacjentem periodontologicznym.

Można spodziewać się rosnącego wykorzystania narzędzi cyfrowych: elektronicznych kart periodontologicznych, fotografii wewnątrzustnej, skanerów oraz aplikacji mobilnych wspierających motywację pacjentów. Higienistka periodontologiczna będzie coraz częściej korzystać z takich narzędzi, aby monitorować postępy terapii i dzielić się wynikami z lekarzami innych specjalności. Wraz z postępem w dziedzinie mikrobiologii jamy ustnej jej praca może obejmować także współudział w pobieraniu próbek do analiz bakteriologicznych czy genetycznych.

Rozwój minimalnie inwazyjnych metod leczenia przyzębia, nowych materiałów przeciwbakteryjnych oraz technologii laserowych może zwiększyć katalog procedur wykonywanych przez higienistkę pod nadzorem lekarza. Jednocześnie rosnące wymagania wobec jakości obsługi pacjenta i komunikacji sprawią, że coraz cenniejsze będą kompetencje miękkie: empatia, umiejętność motywowania oraz edukacji w sposób angażujący i zrozumiały dla różnych grup wiekowych.

W wielu krajach obserwuje się tendencję do coraz większej samodzielności zawodowej higienistek specjalizujących się w periodontologii, przy zachowaniu ścisłej współpracy z lekarzami. Dla pacjentów oznacza to lepszą dostępność świadczeń profilaktycznych i leczniczych, krótsze kolejki oraz możliwość objęcia opieką większej liczby osób z chorobami przyzębia. Zawód higienistki periodontologicznej zyskuje więc na znaczeniu zarówno z punktu widzenia stomatologii, jak i zdrowia publicznego.

Najważniejsze korzyści dla pacjenta

Systematyczna opieka higienistki periodontologicznej niesie ze sobą wiele konkretnych korzyści. Pacjent zyskuje przede wszystkim realną szansę na utrzymanie własnych zębów do późnej starości, co ma znaczenie nie tylko estetyczne, ale również funkcjonalne i zdrowotne. Prawidłowe żucie wpływa na trawienie, odżywienie organizmu i ogólną kondycję. Zachowanie naturalnego uzębienia przekłada się też na pewność siebie i komfort psychiczny.

Regularne profesjonalne zabiegi oczyszczające zmniejszają ryzyko zaostrzeń chorób przyzębia, bólu, ropni, a nawet konieczności nagłych interwencji chirurgicznych. Pacjent, który pozostaje pod stałą opieką specjalistki, rzadziej doświadcza gwałtownych pogorszeń stanu jamy ustnej, ponieważ ewentualne problemy są wychwytywane wcześnie. Dzięki temu leczenie może być mniej inwazyjne, tańsze i lepiej tolerowane.

Dużą zaletą jest również ciągła edukacja. Pacjent nie musi samodzielnie poszukiwać informacji w niepewnych źródłach; otrzymuje spersonalizowane zalecenia oparte na aktualnej wiedzy i dopasowane do jego możliwości. Higienistka periodontologiczna pomaga mu dobrać odpowiednie produkty do higieny, uczy poprawnej techniki i kontroluje jej stosowanie w praktyce. To znacząco podnosi skuteczność domowej pielęgnacji jamy ustnej.

Wreszcie, opieka nad przyzębiem ma korzystny wpływ na ogólny stan zdrowia. Poprzez redukcję stanu zapalnego w jamie ustnej obniża się ryzyko niektórych powikłań sercowo-naczyniowych, poprawia się kontrola poziomu glukozy u osób z cukrzycą, a u kobiet w ciąży zmniejsza się ryzyko powikłań położniczych. Z perspektywy pacjenta współpraca z higienistką periodontologiczną to inwestycja w całe zdrowie, nie tylko w piękny uśmiech.

Podsumowanie

Higienistka periodontologiczna to wyspecjalizowana profesjonalistka, której rola w nowoczesnej stomatologii jest nie do przecenienia. Łączy ona umiejętności z zakresu higieny stomatologicznej, periodontologii, edukacji zdrowotnej oraz komunikacji z pacjentem. Jej praca obejmuje zarówno procedury terapeutyczne, jak i długoterminowe prowadzenie pacjenta z chorobami przyzębia, z naciskiem na zapobieganie nawrotom i podtrzymywanie efektów leczenia.

Poprzez systematyczne usuwanie złogów, monitorowanie stanu przyzębia, indywidualne doradztwo i motywację, higienistka periodontologiczna przyczynia się do zmniejszenia liczby utraconych zębów, obniżenia kosztów leczenia stomatologicznego oraz poprawy jakości życia pacjentów. Jej działania mają również znaczenie dla zdrowia ogólnego, ponieważ ograniczają przewlekły stan zapalny, który może wpływać na przebieg wielu chorób ogólnoustrojowych.

Rozwój technologii, rosnąca świadomość pacjentów oraz potrzeba efektywnej profilaktyki sprawiają, że zawód ten będzie nabierał coraz większego znaczenia. Włączenie higienistki periodontologicznej do zespołu stomatologicznego to inwestycja w lepsze wyniki leczenia, większą satysfakcję pacjentów oraz realne wsparcie dla systemu ochrony zdrowia, w którym profilaktyka odgrywa kluczową rolę.

FAQ

1. Czym różni się higienistka periodontologiczna od zwykłej higienistki stomatologicznej?
Higienistka stomatologiczna zajmuje się głównie ogólną profilaktyką i higienizacją jamy ustnej. Higienistka periodontologiczna ma dodatkowe, zaawansowane kompetencje w zakresie chorób przyzębia: potrafi wykonywać skaling poddziąsłowy, root planing, prowadzić szczegółową dokumentację periodontologiczną i ściślej współpracuje z lekarzem periodontologiem. Jej działania są nastawione głównie na leczenie i monitorowanie przyzębia.

2. Jak często powinno się umawiać wizyty u higienistki periodontologicznej?
Częstotliwość wizyt zależy od stanu przyzębia i indywidualnych czynników ryzyka, takich jak palenie, cukrzyca czy predyspozycje genetyczne. U osób zdrowych zwykle zaleca się wizyty co 6–12 miesięcy. Pacjenci z chorobami przyzębia powinni pojawiać się znacznie częściej, nawet co 3–4 miesiące, aby skutecznie kontrolować biofilm bakteryjny i zapobiegać nawrotom choroby. Ostateczny harmonogram ustala specjalista.

3. Czy zabiegi wykonywane przez higienistkę periodontologiczną są bolesne?
Większość zabiegów, takich jak skaling i piaskowanie, może powodować przejściowy dyskomfort, zwłaszcza przy wrażliwych zębach i zapalnie zmienionych dziąsłach. W razie potrzeby stosuje się znieczulenie miejscowe w formie żelu lub iniekcji, co znacząco poprawia komfort. Po zabiegu możliwa jest krótkotrwała nadwrażliwość, którą można łagodzić specjalnymi pastami i żelami. Dobrze przeprowadzona procedura nie powinna powodować silnego bólu.

4. Czy do higienistki periodontologicznej potrzebne jest skierowanie od stomatologa?
Najczęściej nie ma formalnego obowiązku posiadania skierowania, choć w wielu gabinetach plan wizyt jest koordynowany przez lekarza prowadzącego. Pacjent może samodzielnie zgłosić się na konsultację lub zabieg higienizacyjny. W przypadku zaawansowanych chorób przyzębia higienistka periodontologiczna współpracuje jednak ściśle z periodontologiem, dlatego wskazana jest wcześniejsza konsultacja lekarska, aby określić zakres i kolejność procedur.

5. Czy higienistka periodontologiczna może leczyć paradontozę bez udziału lekarza?
Higienistka periodontologiczna odgrywa kluczową rolę w leczeniu paradontozy, ale działa w ramach kompetencji określonych prawem i standardami medycznymi. Wykonuje zabiegi niechirurgiczne, takie jak skaling, root planing, instruktaż higieny i wizyty podtrzymujące. Rozpoznanie choroby, plan leczenia oraz ewentualne zabiegi chirurgiczne należą jednak do lekarza periodontologa. Skuteczna terapia wymaga współpracy obu specjalistów.