Test na ciepło jest jednym z podstawowych badań czynnościowych w stomatologii zachowawczej i endodoncji, służącym do oceny reakcji miazgi zęba na bodźce termiczne. Dzięki niemu lekarz może odróżnić od siebie różne postacie zapalenia miazgi, ocenić jej żywotność oraz zaplanować właściwe leczenie, od prostej odbudowy ubytku aż po leczenie kanałowe lub ekstrakcję. Mimo że badanie wydaje się proste, jego prawidłowe wykonanie i interpretacja wymagają znajomości mechanizmów bólu zębowego, fizjologii miazgi i zasad bezpieczeństwa pracy z wysoką temperaturą w jamie ustnej.

Istota testu na ciepło i jego miejsce w diagnostyce stomatologicznej

Test na ciepło to badanie, w którym na powierzchnię zęba celowo działa się podwyższoną temperaturą, aby ocenić, jak reaguje na nią miazga. Bodziec cieplny wywołuje wrażenie bólu lub dyskomfortu, które jest opisywane przez pacjenta, a lekarz na tej podstawie wnioskuje o stanie tkanek wewnątrz zęba. W praktyce klinicznej test na ciepło jest jednym z kilku badań wykorzystywanych do oceny stanu miazgi obok testu na zimno, testów elektrycznych oraz zdjęć radiologicznych.

Badanie to ma szczególne znaczenie w diagnostyce takich dolegliwości jak samoistne bóle nocne, przedłużająca się nadwrażliwość na ciepło, a także ból sprowokowany jedzeniem gorących potraw. W takich sytuacjach test na ciepło pomaga jednoznaczniej określić, czy mamy do czynienia z odwracalnym czy nieodwracalnym zapaleniem miazgi, a także wskazać konkretny ząb odpowiedzialny za dolegliwości, co nie zawsze jest oczywiste z samego wywiadu.

Podstawą działania testu na ciepło jest pobudzenie nerwów czuciowych w miazdze, głównie włókien A-delta i C, które różnie reagują na zmiany temperatury. Zwiększenie temperatury w okolicy miazgi wywołuje rozszerzenie płynu w kanalikach zębinowych i jego ruch w kierunku powierzchni, co mechanicznie drażni włókna nerwowe. Odpowiedź bólową warunkuje stopień zapalenia, obecność obrzęku wewnątrz komory miazgi, stopień zwapnienia oraz wcześniejsze uszkodzenia.

Test na ciepło jest szczególnie ceniony w endodoncji, gdzie pomaga w podejmowaniu decyzji o konieczności leczenia kanałowego. U pacjentów z silnym bólem na ciepło i ulgą podczas zimnych bodźców wynik testu często wskazuje na nieodwracalne uszkodzenie miazgi, nawet jeśli zdjęcie rentgenowskie nie ujawnia jeszcze wyraźnych zmian okołowierzchołkowych. Badanie to uzupełnia obraz kliniczny i pozwala uniknąć zarówno nadmiernego jak i zbyt zachowawczego leczenia.

Wskazania, przeciwwskazania i bezpieczeństwo stosowania testu na ciepło

Do najczęstszych wskazań do wykonania testu na ciepło należą: ból zęba nasilający się pod wpływem gorących napojów, trudność w zlokalizowaniu zęba sprawczego, podejrzenie nieodwracalnego zapalenia miazgi, rozbieżności między wynikiem testu na zimno a dolegliwościami pacjenta oraz konieczność odróżnienia bólu pochodzenia zębowego od bólu neuropatycznego czy rzutowanego. W praktyce lekarz wykonuje test na ciepło głównie wtedy, gdy zwykły test na zimno nie daje jednoznacznych wyników lub wywołuje nietypowe reakcje.

Istnieją również sytuacje, w których test na ciepło nie powinien być stosowany lub wymaga szczególnej ostrożności. Należą do nich m.in. zęby z rozległymi wypełnieniami metalowymi, gdzie przewodnictwo cieplne jest znacznie nasilone, cienka ściana zęba po rozległym opracowaniu próchnicy, złamania korony zęba z odsłonięciem miazgi, świeżo po wykonanym zabiegu chirurgicznym w obrębie danej okolicy, a także pacjenci z ciężkimi zaburzeniami lękowymi lub nadmierną pobudliwością, u których dodatkowy stres może zafałszować obraz dolegliwości.

Bezpieczeństwo testu na ciepło zależy od kontrolowania temperatury bodźca, czasu ekspozycji oraz właściwego odizolowania tkanek miękkich. Stosowane w gabinecie techniki – takie jak użycie rozgrzanej gutaperki, strumienia ciepłego powietrza czy podgrzanego instrumentu – muszą być prowadzone tak, aby nie doszło do oparzenia dziąsła, policzka lub języka. Staranna izolacja ślinąssakiem, wałeczkami ligniny lub koferdamem oraz osłonięcie tkanek miękkich wazeliną lub materiałem ochronnym minimalizują ryzyko uszkodzeń.

Ważnym elementem bezpieczeństwa jest także wcześniejsze poinformowanie pacjenta o istocie badania, możliwych odczuciach bólowych oraz konieczności natychmiastowego sygnalizowania momentu pojawienia się bólu. Dzięki temu lekarz może zakończyć działanie bodźca w odpowiednim momencie i ocenić, jak długo utrzymuje się ból po jego usunięciu. Nadmiernie długie oddziaływanie ciepła, zwłaszcza na zęby o już uszkodzonej miazdze, mogłoby potencjalnie pogłębić stan zapalny.

Test na ciepło jest badaniem subiektywnym, opartym na odczuciach pacjenta, dlatego bardzo ważne jest wykluczenie czynników, które mogą te odczucia zniekształcać. Należy do nich m.in. świeżo podane znieczulenie miejscowe, przyjmowanie silnych leków przeciwbólowych, zaburzenia neurologiczne w obrębie nerwu trójdzielnego lub zaburzenia komunikacji, np. u małych dzieci czy osób z niepełnosprawnościami. W takich przypadkach lekarz częściej opiera się na innych metodach diagnostycznych.

Metodyka wykonania testu na ciepło i wykorzystywane techniki

Klasyczna metodyka testu na ciepło obejmuje trzy podstawowe etapy: przygotowanie pola zabiegowego, aplikację bodźca cieplnego oraz ocenę reakcji pacjenta. Przed rozpoczęciem badania ząb powinien być oczyszczony z nalotu, osuszony i odizolowany od śliny. Następnie lekarz wybiera odpowiednią technikę podgrzania powierzchni zęba w sposób kontrolowany, zaczynając zazwyczaj od najłagodniejszych metod, aby nie wywoływać nadmiernego bólu.

Jedną z najczęściej stosowanych technik jest użycie gutaperki w postaci pałeczek, podgrzewanych płomieniem lampy i przykładanych do powierzchni zęba przez warstwę izolującą, np. wosku lub niewielkiego kawałka waty. Gutaperka stopniowo oddaje ciepło, a lekarz kontroluje czas kontaktu i natychmiast przerywa bodziec, gdy pacjent zgłosi ból. W celu uniknięcia przyklejenia się materiału do szkliwa stosuje się cienką warstwę środka izolującego.

Inną techniką jest wykorzystanie ciepłego powietrza z dmuchawki stomatologicznej, podgrzanego do odpowiedniej temperatury. Strumień powietrza kieruje się na szkliwo lub powierzchnię wypełnienia, kontrolując odległość i czas ekspozycji. Metoda ta jest mniej inwazyjna, ale może być trudniejsza do standaryzacji, ponieważ temperatura powietrza szybko się zmienia, a odczucia pacjenta zależą także od stopnia wysuszenia powierzchni zęba.

W niektórych gabinetach stosuje się systemy elektryczne lub fotopolimeryzacyjne, których końcówki mogą być delikatnie podgrzewane i przykładane do zęba. Wymaga to jednak bardzo dobrej kontroli temperatury oraz doświadczenia lekarza. Niezależnie od wybranej techniki, kluczowe jest, aby nie wywołać rzeczywistego uszkodzenia tkanek, a jedynie sprowokować odwracalny bodziec bólowy, który natychmiast ustąpi po zakończeniu testu.

W trakcie badania lekarz porównuje reakcję badanego zęba z reakcją zębów sąsiednich lub zęba przeciwstawnego, który traktuje się jako punkt odniesienia. Pozwala to uwzględnić indywidualny próg bólu pacjenta oraz różnice w budowie szkliwa i zębiny. Test zawsze wykonuje się możliwie delikatnie, stopniując intensywność bodźca, aby nie zniechęcić pacjenta i nie wywołać u niego niepotrzebnego lęku przed dalszym leczeniem.

Interpretacja wyników testu na ciepło w diagnostyce miazgi

Interpretacja testu na ciepło opiera się na czasie pojawienia się bólu, jego natężeniu oraz czasie utrzymywania się dolegliwości po usunięciu bodźca. Prawidłowo funkcjonująca miazga reaguje na ciepło krótkotrwałym, lekkim bólem lub dyskomfortem, który szybko ustępuje wraz z zakończeniem działania bodźca. Taka odpowiedź jest uznawana za fizjologiczną i nie wskazuje na konieczność leczenia kanałowego, choć nie wyklucza obecności innych problemów, np. nadwrażliwości.

Jeśli ból na ciepło pojawia się szybko, jest intensywny i utrzymuje się dłużej niż kilkanaście sekund po usunięciu bodźca, można podejrzewać nieodwracalne zapalenie miazgi. Typowym objawem jest promieniujący ból, który pacjent opisuje jako pulsujący, nasilający się w pozycji leżącej lub w nocy. Szczególnie charakterystyczna jest sytuacja, gdy pacjent odczuwa wyraźną ulgę po zastosowaniu zimnego bodźca – może to świadczyć o wzroście ciśnienia wewnątrz komory miazgi i częściowym jego zmniejszeniu przez schłodzenie tkanek.

Brak reakcji na test na ciepło, zwłaszcza przy jednoczesnym braku reakcji na zimno, sugeruje martwicę miazgi lub jej znaczne zwapnienie. W takim przypadku ząb przestaje reagować na bodźce termiczne, a ból, jeśli występuje, może pochodzić z tkanek okołowierzchołkowych lub być związany z innymi strukturami. Taki wynik wymaga korelacji z obrazem radiologicznym, ponieważ brak dolegliwości nie oznacza braku procesu zapalnego w kości.

Interpretacja testu na ciepło powinna uwzględniać także obecność rozległych wypełnień, koron protetycznych, przebarwień oraz stopnia starcia zębów. Materiały o wysokim przewodnictwie cieplnym, jak metale, mogą nasilać bodziec lub przenosić go na sąsiednie struktury, co utrudnia jednoznaczne wskazanie zęba przyczynowego. Z kolei zęby z dużą ilością zębiny wtórnej lub sklerotycznej mogą reagować słabiej, nawet jeśli proces zapalny w miazdze jest obecny.

W praktyce klinicznej test na ciepło rzadko jest jedyną podstawą do rozpoznania. Wynik zawsze zestawia się z wywiadem, badaniem klinicznym, testem na zimno, testem elektrycznym oraz zdjęciem rentgenowskim. Dopiero analiza całościowa pozwala podjąć decyzję o rodzaju leczenia – od obserwacji i zastosowania preparatów znoszących nadwrażliwość, przez leczenie zachowawcze ubytku próchnicowego, aż po kompleksowe leczenie endodontyczne.

Różnice między testem na ciepło a testem na zimno

Test na ciepło jest często porównywany z testem na zimno, ponieważ oba badania wykorzystują bodźce termiczne, ale ich znaczenie diagnostyczne jest nieco odmienne. Test na zimno jest zwykle bardziej czuły w wykrywaniu wczesnych zmian zapalnych miazgi i jej żywotności, natomiast reakcja na ciepło bywa bardziej charakterystyczna dla zaawansowanych postaci zapalenia, zwłaszcza o nieodwracalnym charakterze. Z praktycznego punktu widzenia lekarze częściej zaczynają diagnostykę od zimna, a ciepło traktują jako badanie uzupełniające.

W przypadku odwracalnego zapalenia miazgi, związanego najczęściej z próchnicą lub drobnymi nieszczelnościami brzeżnymi wypełnień, odpowiedź na zimno jest zwykle żywsza niż na ciepło. Ból jest krótki i ustępuje wraz z usunięciem bodźca. Test na ciepło w takich przypadkach może być prawidłowy lub wywoływać słabsze dolegliwości. W nieodwracalnym zapaleniu miazgi, zwłaszcza gdy pacjent zgłasza samoistne bóle na ciepło, test na ciepło staje się kluczowym elementem rozpoznania.

Test na zimno wykorzystuje najczęściej sprężony gaz lub schłodzony patyczek bawełniany, przykładany do powierzchni zęba. Reakcja bólową pojawia się zazwyczaj szybciej niż przy teście na ciepło, a powrót do stanu bez bólu jest dość szybki. W przypadku testu na ciepło odczucia narastają wolniej, a ból może utrzymywać się dłużej po zakończeniu działania bodźca, co jest szczególnie istotne w interpretacji badania. Z tego względu oba testy uzupełniają się wzajemnie.

Różnice w działaniu obu testów wynikają także z odmiennego pobudzenia włókien nerwowych w miazdze. Zimno w większym stopniu drażni włókna A-delta, odpowiedzialne za szybki, ostry ból, natomiast ciepło może aktywować zarówno włókna A-delta, jak i wolniejsze włókna C, związane z bólem tępym, rozlanym i długotrwałym. To tłumaczy, dlaczego ból na ciepło bywa przez pacjentów opisywany jako bardziej męczący i trudniejszy do zlokalizowania.

Wreszcie, test na ciepło bywa trudniejszy technicznie do wystandaryzowania niż test na zimno. Kontrola temperatury materiału, czasu ekspozycji oraz stopnia wysuszenia powierzchni ma ogromne znaczenie dla wiarygodności wyniku. Z tego powodu w wielu schematach diagnostycznych zaleca się, aby test na ciepło wykonywać dopiero po uzyskaniu niejednoznacznego lub sprzecznego wyniku testu na zimno, a nie jako badanie pierwszego wyboru.

Znaczenie testu na ciepło w planowaniu leczenia endodontycznego

W endodoncji test na ciepło pomaga ocenić, czy miazga jest jeszcze zdolna do regeneracji, czy też proces zapalny zaszedł tak daleko, że jedyną racjonalną opcją pozostaje leczenie kanałowe. U pacjentów zgłaszających silny, przedłużający się ból na ciepło, często samo badanie przedmiotowe nie pozwala jednoznacznie stwierdzić, czy zmiany są odwracalne. W takiej sytuacji dokładna ocena reakcji na ciepło, w połączeniu z innymi testami, może zdecydować o podjęciu natychmiastowego leczenia endodontycznego.

Test na ciepło ma również wartość w ocenie skuteczności wcześniej przeprowadzonego leczenia. W zębach po leczeniu kanałowym prawidłowo nie obserwuje się reakcji na bodźce termiczne. Jeżeli jednak pacjent zgłasza ból na ciepło w okolicy takiego zęba, lekarz musi rozważyć inne przyczyny, np. pęknięcia korzenia, nieprawidłowe wypełnienie kanału czy zmiany w tkankach okołowierzchołkowych. Test na ciepło nie diagnozuje tych problemów bezpośrednio, ale może być sygnałem do pogłębionej diagnostyki.

W zębach z częściowo zachowaną miazgą, np. po zabiegach amputacji miazgi komorowej lub po zastosowaniu materiałów bioceramicznych w celu pokrycia miazgi, reakcja na ciepło może być osłabiona, ale nie musi całkowicie zanikać. W takich przypadkach interpretacja wyników wymaga dużej ostrożności i zawsze musi być odnoszona do rodzaju przeprowadzonego zabiegu oraz czasu, jaki upłynął od leczenia. Celem jest odróżnienie prawidłowej adaptacji tkanek od niekorzystnej progresji stanu zapalnego.

Przy planowaniu leczenia istotne jest także to, że silna i utrzymująca się reakcja na ciepło, szczególnie połączona z wywiadem o nasilaniu się bólu w pozycji leżącej, jest jednym z czynników priorytetyzujących ząb do pilnego leczenia. Zlekceważenie takiego wyniku może prowadzić do ostrych powikłań, takich jak ropne zapalenie tkanek okołowierzchołkowych czy rozległe obrzęki. Test na ciepło, mimo swojej prostoty, ma zatem realne znaczenie dla bezpieczeństwa pacjenta.

Ograniczenia testu na ciepło i najczęstsze błędy w jego stosowaniu

Jak każde badanie oparte na subiektywnych odczuciach, test na ciepło ma swoje ograniczenia. Wynik może być zafałszowany przez wysoki próg bólu pacjenta, jego lęk, trudności komunikacyjne, a także przez obecność kilku ognisk bólowych w jamie ustnej. Pacjent może mieć problem z precyzyjnym wskazaniem zęba, który boli, zwłaszcza gdy ból promieniuje. Dlatego lekarz nie powinien polegać wyłącznie na pojedynczym teście, lecz traktować go jako element szerszej diagnostyki.

Częstym błędem jest zbyt agresywne stosowanie bodźca cieplnego – zbyt wysoka temperatura, za długi czas aplikacji lub brak właściwej izolacji może prowadzić do przejściowego uszkodzenia tkanek lub silnego bólu, który utrudnia dalsze badanie. Błąd ten wynika często z chęci szybkiego uzyskania odpowiedzi diagnostycznej, jednak w praktyce przynosi odwrotny skutek, ponieważ nadmierne dolegliwości budzą nieufność pacjenta i utrudniają powtórne testy.

Innym problemem jest nieprawidłowa interpretacja dodatniego wyniku testu na ciepło. Sama obecność bólu w odpowiedzi na ciepło nie przesądza jeszcze o nieodwracalnym zapaleniu miazgi, jeśli ból jest krótki i szybko ustępuje. Konieczne jest porównanie reakcji z reakcją na zimno, oceną spontaniczności bólu oraz obrazem radiologicznym. Przedwczesne skierowanie zęba do leczenia kanałowego jedynie na podstawie jednego testu może prowadzić do niepotrzebnej utraty żywej miazgi.

Ograniczeniem jest również możliwość przenoszenia bodźca przez wypełnienia metalowe na sąsiednie zęby, co może powodować błędną lokalizację zęba przyczynowego. Podobnie, w zębach z rozległą odbudową kompozytową bodziec może być tłumiony lub nierównomiernie rozprowadzany, co utrudnia uzyskanie jednoznacznego wyniku. Dlatego przed wykonaniem testu na ciepło lekarz musi ocenić rodzaj i rozległość rekonstrukcji protetycznej lub zachowawczej.

Ostatecznie, test na ciepło nie powinien być wykonywany rutynowo we wszystkich przypadkach bólu zęba. Jego zastosowanie jest najbardziej uzasadnione, gdy wyniki innych badań są niejednoznaczne lub gdy wywiad wskazuje szczególnie na nasilenie dolegliwości przy kontakcie z ciepłem. Przemyślane, celowe użycie testu zwiększa jego wartość diagnostyczną i minimalizuje ryzyko niepotrzebnego dyskomfortu pacjenta.

Znaczenie testu na ciepło w codziennej praktyce i perspektywy rozwoju

Test na ciepło pozostaje prostym, tanim i szeroko dostępnym narzędziem, które mimo rozwoju nowoczesnych metod obrazowania nadal ma ważne miejsce w diagnostyce stomatologicznej. Dzięki niemu dentysta może w warunkach gabinetowych w krótkim czasie uzyskać istotne informacje o stanie miazgi i zaplanować dalsze postępowanie. Połączenie testu na ciepło z innymi technikami, takimi jak test na zimno, badanie radiologiczne czy wskaźniki krwawienia, tworzy kompleksowy obraz sytuacji klinicznej.

Współcześnie obserwuje się dążenie do standaryzacji testów termicznych, w tym dokładniejszej kontroli temperatury bodźca i czasu jego aplikacji. Pojawiają się badania nad wykorzystaniem zaawansowanych systemów elektronicznych, umożliwiających precyzyjne podgrzewanie końcówek aplikacyjnych oraz rejestrowanie reakcji w sposób zobiektywizowany. Wciąż jednak dominującą rolę odgrywa ocena słowna pacjenta, dlatego komunikacja i zaufanie między lekarzem a osobą leczoną pozostają kluczowe.

W przyszłości można spodziewać się integracji testów termicznych z metodami oceny przepływu krwi w miazdze, np. z laserowym dopplerem czy pulsoksymetrią stomatologiczną. Techniki te pozwalają ocenić realną perfuzję tkanek, a więc ich żywotność, niezależnie od subiektywnych odczuć bólowych. Test na ciepło nie zostanie jednak całkowicie zastąpiony, ponieważ reaguje on nie tylko na obecność krążenia, ale także na stan zapalny i drażnienie włókien nerwowych, co ma ogromne znaczenie dla planowania leczenia.

W codziennej praktyce test na ciepło zajmuje szczególne miejsce w diagnostyce zębów trzonowych i przedtrzonowych, gdzie lokalizacja bólu bywa najtrudniejsza, a także w przypadkach po urazach zęba, kiedy zmiany w miazdze rozwijają się stopniowo. Obserwacja, jak zmienia się reakcja na ciepło w czasie, może pomóc ocenić, czy wdrożone postępowanie zachowawcze jest skuteczne, czy też nieuniknione będzie leczenie kanałowe.

Podsumowując, test na ciepło jest ważnym elementem warsztatu diagnostycznego stomatologa, szczególnie w endodoncji. Wymaga on jednak wiedzy, doświadczenia i świadomego stosowania. Właściwie przeprowadzony, z poszanowaniem komfortu pacjenta, pozwala wcześnie wykryć poważne problemy, zapobiec ostrym powikłaniom i dobrać najbardziej odpowiednią metodę leczenia dla konkretnego zęba.

FAQ

Na czym dokładnie polega test na ciepło wykonywany przez dentystę?
Test na ciepło polega na kontrolowanym działaniu podwyższonej temperatury na powierzchnię konkretnego zęba, zwykle przy użyciu rozgrzanej gutaperki lub strumienia ciepłego powietrza. Celem jest wywołanie reakcji miazgi i ocena odczuwanego przez pacjenta bólu. Lekarz analizuje, jak szybko pojawia się ból, jakie ma nasilenie oraz jak długo utrzymuje się po zakończeniu działania bodźca, co pozwala wnioskować o stanie zapalnym i żywotności miazgi.

Czy test na ciepło jest bolesny i czy wymaga znieczulenia?
Test na ciepło ma za zadanie sprowokować krótkotrwały ból lub dyskomfort, dlatego pacjent może odczuwać dolegliwości, zwłaszcza przy zębach objętych stanem zapalnym. Zwykle nie stosuje się znieczulenia, ponieważ jego obecność uniemożliwiłaby ocenę reakcji miazgi. Lekarz stopniuje bodziec i przerywa go od razu po zgłoszeniu bólu, a pacjent jest wcześniej informowany, czego może się spodziewać. Prawidłowo wykonany test trwa krótko i nie powoduje trwałego nasilenia dolegliwości.

Jakie informacje dla lekarza daje dodatni wynik testu na ciepło?
Dodatni wynik oznacza wystąpienie bólu w odpowiedzi na podgrzanie zęba. Jeżeli ból jest krótki i szybko ustępuje, może świadczyć o odwracalnym podrażnieniu miazgi, np. przy płytkiej próchnicy lub nadwrażliwości. Silny, pulsujący ból, który utrzymuje się długo po usunięciu bodźca, sugeruje nieodwracalne zapalenie miazgi i wskazuje na konieczność rozważenia leczenia kanałowego. Lekarz zawsze zestawia ten wynik z reakcją na zimno, badaniem klinicznym i zdjęciem rentgenowskim.

Czy brak bólu podczas testu na ciepło oznacza, że ząb jest całkowicie zdrowy?
Brak reakcji na ciepło nie zawsze oznacza pełne zdrowie zęba. Może świadczyć zarówno o prawidłowej, ale słabej reaktywności miazgi, jak i o jej martwicy lub znacznych zwapnieniach, które utrudniają przewodzenie bodźców. Dlatego przy braku bólu dentysta zwykle wykonuje także test na zimno oraz inne badania, aby ocenić żywotność i stan zapalny tkanek. Dopiero zestawienie różnych wyników pozwala stwierdzić, czy ząb wymaga leczenia, czy wystarczy obserwacja.

W jakich sytuacjach dentysta może zrezygnować z testu na ciepło?
Lekarz może zrezygnować z testu na ciepło, gdy istnieje ryzyko oparzenia tkanek miękkich, np. przy trudno dostępnych powierzchniach lub braku odpowiedniej izolacji, oraz u pacjentów z bardzo nasilonym lękiem i niskim progiem bólu. Często nie wykonuje się go także w świeżo znieczulonej okolicy, po rozległych zabiegach chirurgicznych czy przy dużych metalowych uzupełnieniach protetycznych, które zniekształcają wynik. W takich przypadkach lekarz opiera się na innych testach i badaniach dodatkowych.