Inlay i onlay CAD/CAM to nowoczesne, bardzo precyzyjne wypełnienia pośrednie wykonywane z wykorzystaniem technologii komputerowej. Stosuje się je w sytuacjach, gdy zwykłe plomby kompozytowe nie zapewniają już odpowiedniej trwałości, a jednocześnie nie ma konieczności wykonywania pełnej korony protetycznej. Dzięki systemom projektowania i frezowania cyfrowego możliwe jest odtworzenie kształtu zęba z niezwykle dużą dokładnością, przy jednoczesnym oszczędzaniu zdrowych tkanek twardych zęba.

Definicja i różnice między inlay a onlay CAD/CAM

Określenie inlay i onlay CAD/CAM odnosi się do dwóch typów pośrednich uzupełnień protetycznych wykonywanych przy użyciu cyfrowych systemów komputerowych. Słowo CAD oznacza komputerowe projektowanie (Computer-Aided Design), a CAM komputerowo wspomagane wykonanie (Computer-Aided Manufacturing). W stomatologii te technologie pozwalają zaplanować i wytworzyć uzupełnienie idealnie dopasowane do przygotowanego ubytku oraz zgryzu pacjenta.

Inlay to wkład koronowy, który odtwarza ubytek wewnątrz korony zęba, nie obejmując guzków. Można go porównać do bardzo precyzyjnej, twardej plomby, która wypełnia bruzdy i powierzchnie żujące, ale nie przykrywa szczytów guzków. Z kolei onlay to nakład koronowy, który poza odbudową centralnej części zęba obejmuje również co najmniej jeden guzek, a często nawet całą powierzchnię żującą. Onlay jest więc formą pośrednią pomiędzy inlayem a klasyczną koroną protetyczną.

W praktyce klinicznej wybór między inlay a onlay zależy od rozległości zniszczenia korony zęba. W przypadku mniejszego ubytku, gdy guzki pozostają wystarczająco wytrzymałe, stosuje się inlay. Jeśli jednak struktura zęba jest osłabiona, konieczne jest wykonanie onlay, który wzmocni guzki i przejmie część obciążeń zgryzowych. Technologia CAD/CAM pozwala w obu przypadkach na bardzo dokładne dopasowanie brzegów uzupełnienia do zęba, co istotnie zmniejsza ryzyko nieszczelności i próchnicy wtórnej.

Charakterystyczne dla nowoczesnych inlayów i onlayów CAD/CAM jest to, że są one projektowane trójwymiarowo na ekranie komputera na podstawie cyfrowego skanu jamy ustnej lub wycisku. Dentysta może w czasie rzeczywistym modyfikować kształt przyszłego uzupełnienia, kontrolować punkty styczne z sąsiednimi zębami i dopasowanie do przeciwstawnego łuku. Następnie projekt trafia do frezarki, która w ciągu kilkunastu–kilkudziesięciu minut wycina wypełnienie z bloku materiału protetycznego.

Technologia CAD/CAM w stomatologii – etapy powstawania

Proces tworzenia inlayów i onlayów CAD/CAM rozpoczyna się od szczegółowej diagnostyki. Lekarz ocenia stopień zniszczenia zęba, sprawdza stan tkanek twardych, miazgi oraz przyzębia. Jeśli ząb był wcześniej leczony kanałowo, konieczna jest kontrola szczelności wypełnienia endodontycznego i ocena grubości ścian korony. Kolejnym krokiem jest zaplanowanie zakresu preparacji, tak aby usunąć tkanki zainfekowane i osłabione, a jednocześnie pozostawić możliwie jak najwięcej zdrowej substancji.

Po znieczuleniu miejscowym i opracowaniu ubytku dentysta przygotowuje ząb do pobrania cyfrowego wycisku. W systemach CAD/CAM używa się skanerów wewnątrzustnych, które rejestrują geometrię zęba w formie trójwymiarowej chmury punktów. Obraz jest natychmiast przenoszony na monitor komputera w postaci wirtualnego modelu. Skanuje się nie tylko sam ząb, ale także zęby sąsiednie i przeciwstawne, co pozwala odwzorować relacje zgryzowe.

Na bazie pobranych danych lekarz lub technik dentystyczny projektuje cyfrowo kształt inlay lub onlay. W programie CAD można dopasować wysokość guzków, przebieg bruzd, punkty kontaktu z zębami sąsiednimi oraz relacje okluzyjne. W razie potrzeby projekt poddaje się korekcie, np. zmniejszając nieco wysokość powierzchni żującej, aby uniknąć przedwczesnych kontaktów. Tak zaprojektowane uzupełnienie jest następnie przekazywane do modułu CAM, który steruje frezarką.

Frezarka obrabia bloczek ceramiczny, hybrydowy lub kompozytowy z dużą prędkością i precyzją. Uzyskane inlay lub onlay wymaga zazwyczaj jedynie drobnej obróbki wykończeniowej, wypolerowania oraz ewentualnej charakteryzacji kolorystycznej. W wielu systemach możliwe jest wykonanie całości procedury w ciągu jednej wizyty, dzięki czemu pacjent opuszcza gabinet od razu z gotowym, zamocowanym uzupełnieniem. Ostatnim etapem jest osadzenie inlay/onlay przy użyciu odpowiedniego cementu adhezyjnego i kontrola okluzji.

Warto podkreślić, że technologia CAD/CAM minimalizuje liczbę potencjalnych błędów związanych z tradycyjnym wyciskiem, odlewaniem modelu i ręcznym modelowaniem wosku. Precyzja cyfrowego odwzorowania szczegółów anatomicznych pozwala na uzyskanie bardzo gładkiego przejścia między brzegiem uzupełnienia a szkliwem. Przekłada się to nie tylko na komfort pacjenta, ale również na łatwość utrzymania higieny i dłuższą żywotność całej odbudowy.

Materiały stosowane do inlay i onlay CAD/CAM

Do wykonywania inlay i onlay CAD/CAM stosuje się kilka grup materiałów, dobieranych indywidualnie do potrzeb pacjenta i warunków zgryzowych. Jedną z najczęściej wybieranych opcji są wysokiej jakości ceramiki szklane i krystaliczne. Zapewniają one bardzo dobrą estetykę, wysoką twardość oraz odporność na przebarwienia. Ceramiki te są dostępne w szerokiej gamie odcieni, co pozwala dopasować kolor uzupełnienia do naturalnego uzębienia pacjenta.

Inną grupę stanowią materiały kompozytowe przeznaczone do frezowania. Charakteryzują się one mniejszą twardością niż ceramika, co może być korzystne u pacjentów ze skłonnością do nadmiernego ścierania zębów lub bruksizmu. Kompozytowe inlay i onlay cechuje dobra adhezja do struktur zęba oraz możliwość łatwej naprawy bez konieczności ich usuwania. Niekiedy stosuje się również materiały hybrydowe, łączące korzystne właściwości ceramiki i kompozytu w jednym bloczku.

Istotny jest również dobór odpowiedniego cementu adhezyjnego. Użycie nowoczesnych systemów łączących i żywic cementujących pozwala na uzyskanie trwałego połączenia między uzupełnieniem a tkankami zęba. Prawidłowo przeprowadzony protokół adhezyjny obejmuje wytrawianie szkliwa, przygotowanie zębiny specjalnymi primerami oraz dokładne osadzenie i polimeryzację cementu. Od jakości tego etapu w dużej mierze zależy długoterminowa stabilność całej rekonstrukcji.

W przypadku pacjentów z silnymi nawykami parafunkcyjnymi (np. intensywny bruksizm) możliwe jest rozważenie materiałów o większej elastyczności, które lepiej pochłaniają siły zgryzowe. Czasem w takich sytuacjach zaleca się również stosowanie szyn relaksacyjnych, aby dodatkowo chronić zarówno naturalne zęby, jak i wykonane cyfrowo inlay lub onlay. Ostateczny wybór materiału powinien uwzględniać nie tylko wymagania wytrzymałościowe, ale także oczekiwania estetyczne oraz warunki ekonomiczne pacjenta.

Wskazania i przeciwwskazania do zastosowania inlay/onlay CAD/CAM

Inlay i onlay CAD/CAM znajdują zastosowanie przede wszystkim w odbudowie zębów bocznych z rozległymi ubytkami próchnicowymi lub pourazowymi. Są szczególnie polecane wtedy, gdy standardowe wypełnienie kompozytowe byłoby zbyt obszerne i mogłoby z czasem ulec pęknięciu lub odłamaniu. Uzupełnienia te wzmacniają strukturę zęba, równomiernie rozkładając siły żucia dzięki obejmowaniu większej powierzchni korony oraz – w przypadku onlay – także guzków.

Wskazaniem do wykonania onlay jest często ząb po leczeniu kanałowym, w którym doszło do dużego ubytku tkanek twardych. W takich sytuacjach samo wypełnienie kompozytowe nie zapewnia odpowiedniego wzmocnienia, a całkowita korona może być zbyt inwazyjna. Onlay pozwala na odtworzenie brakujących ścian i guzków przy jednoczesnym oszczędzeniu zdrowego szkliwa i zębiny. W przypadku mniejszych ubytków możliwe jest ograniczenie się do inlay, który odtworzy jedynie centralną część powierzchni żującej.

Istnieją jednak również przeciwwskazania do stosowania tego typu uzupełnień. Do względnych należą bardzo złe nawyki higieniczne pacjenta, znaczne zniszczenie korzenia zęba, aktywny proces zapalny przy wierzchołku korzenia lub zaawansowana choroba przyzębia z dużą ruchomością zębów. W takich przypadkach najpierw trzeba ustabilizować stan tkanek okołozębowych lub rozważyć alternatywne formy leczenia protetycznego, w tym ekstrakcję i rekonstrukcję na implantach.

Przeciwwskazaniami względnymi są również bardzo silne parafunkcje zgryzowe, szczególnie niekontrolowany bruksizm, który może prowadzić do pęknięcia materiału ceramicznego. U tych pacjentów decyzja o wykonaniu inlay/onlay powinna być poprzedzona analizą okluzji, a często także wdrożeniem leczenia wspomagającego, np. szynoterapii. Lekarz ocenia również wielkość pozostałych ścian zęba – jeśli są one zbyt cienkie, konieczne może być przejście do pełnej korony zamiast uzupełnienia typu onlay.

Porównanie z tradycyjnymi wypełnieniami i koronami

W porównaniu z tradycyjnymi wypełnieniami kompozytowymi inlay i onlay CAD/CAM wykazują zwykle większą trwałość oraz lepszą stabilność kształtu. Są wykonywane poza jamą ustną, z materiałów o wysokiej twardości i odporności na ścieranie. Dzięki temu zachowują swoją anatomię i kontakt z zębami sąsiednimi przez wiele lat. Klasyczne plomby, szczególnie bardzo rozległe, z czasem mogą ulegać deformacjom, ścieraniu i mikronieszczelnościom na granicy z tkankami zęba.

W odniesieniu do koron protetycznych, inlay i onlay są metodą mniej inwazyjną. Do wykonania pełnej korony konieczne jest zeszlifowanie zęba ze wszystkich stron, co wiąże się z większą utratą tkanek twardych. Inlay i onlay pozwalają zachować większą ilość naturalnego szkliwa, co ma kluczowe znaczenie dla długoterminowego utrzymania zęba w jamie ustnej. Jednocześnie zapewniają one większe wzmocnienie niż zwykła plomba, szczególnie w przypadku zębów leczonych endodontycznie.

Technologia CAD/CAM oferuje dodatkowe korzyści w postaci dokładniejszego dopasowania oraz możliwości wykonania uzupełnienia w trakcie jednej wizyty. Tradycyjne metody laboratoryjne wymagają pobrania klasycznego wycisku, przygotowania modelu gipsowego i ręcznego wykonania wkładu lub nakładu. Cały proces jest dłuższy i obarczony większym ryzykiem błędów. Cyfrowe projektowanie skraca czas leczenia i zwiększa przewidywalność wyniku, a także umożliwia archiwizację projektów i ich ewentualne odtworzenie w przyszłości.

Dla pacjenta ważnym aspektem jest też komfort użytkowania odbudowanych zębów. Dobrze zaprojektowany inlay lub onlay zapewnia gładkie powierzchnie, anatomiczny przebieg bruzd i prawidłowe kontakty zgryzowe. Pozwala to uniknąć dolegliwości bólowych podczas żucia, przeciążeń pojedynczych zębów oraz problemów z utrzymaniem czystości. W porównaniu z rozległymi wypełnieniami kompozytowymi, uzupełnienia CAD/CAM są bardziej odporne na ścieranie i przebarwienia, co wpływa korzystnie na estetykę uśmiechu.

Zalety i ograniczenia inlay i onlay CAD/CAM

Najczęściej podkreślaną zaletą inlay i onlay wykonywanych techniką CAD/CAM jest ich wysoka precyzja i trwałość. Dzięki cyfrowemu projektowaniu i komputerowemu frezowaniu uzyskuje się bardzo dokładne dopasowanie brzegów uzupełnienia do zęba. Minimalizuje to ryzyko przecieku bakteryjnego oraz powstania próchnicy wtórnej pod wkładem lub nakładem. Kolejną korzyścią jest przewidywalna jakość kontaktów zgryzowych, co zmniejsza konieczność późniejszych korekt i szlifowania.

Nie można pominąć aspektu biologicznego. Użycie inlay/onlay pozwala na oszczędną preparację tkanek i zachowanie struktury zęba, która mogłaby zostać utracona przy zakładaniu pełnej korony. Dzięki temu ząb jest mniej narażony na powikłania, takie jak złamania korzenia czy utrata szczelności z czasem. Materiały stosowane w tej technice cechują się również dobrą biokompatybilnością i nie wywołują reakcji alergicznych typowych dla niektórych stopów metali.

Do ograniczeń inlay i onlay CAD/CAM zalicza się przede wszystkim wyższą cenę w porównaniu z klasyczną plombą. Proces wymaga specjalistycznego sprzętu, doświadczenia personelu oraz zużycia wysokiej jakości materiałów. Nie każdy gabinet dysponuje własnym systemem CAD/CAM, co może wydłużać czas oczekiwania na gotowe uzupełnienie lub wymagać współpracy z zewnętrznym laboratorium. Dodatkowo nie wszystkie bardzo zniszczone zęby nadają się do tego typu rekonstrukcji – w niektórych przypadkach konieczna jest pełna korona.

Ograniczeniem mogą być również silne parafunkcje oraz nieuregulowane wady zgryzu, które sprzyjają przeciążeniom pojedynczych zębów. Choć nowoczesne materiały są bardzo odporne, to jednak przy ekstremalnych siłach mogą pękać lub odłamywać się. Wtedy leczenie trzeba uzupełnić o korektę okluzji lub zastosowanie szyn ochronnych. Pomimo tych wyzwań inlay i onlay CAD/CAM pozostają jedną z najbardziej zaawansowanych i przewidywalnych metod odbudowy zębów bocznych, łączącą zalety leczenia zachowawczego i protetycznego.

Prawidłowa pielęgnacja i trwałość uzupełnień CAD/CAM

Trwałość inlay i onlay CAD/CAM w dużej mierze zależy od nawyków higienicznych pacjenta oraz regularnych kontroli stomatologicznych. Chociaż uzupełnienia te są wykonane z materiałów odpornych na próchnicę, to tkanki zęba wokół nich nadal mogą ulec demineralizacji i zakażeniu bakteryjnemu. Konieczne jest więc dokładne szczotkowanie zębów co najmniej dwa razy dziennie oraz staranne oczyszczanie przestrzeni międzyzębowych przy pomocy nici dentystycznej lub irygatora.

Pacjent powinien unikać nagryzania bardzo twardych przedmiotów, takich jak łupiny orzechów, ołówki czy kapsle, ponieważ może to prowadzić do uszkodzenia zarówno naturalnych zębów, jak i ceramicznych uzupełnień. W przypadku zauważenia jakichkolwiek nieprawidłowości – bólu podczas żucia, uczucia nadwrażliwości, ruchomości fragmentu uzupełnienia lub pęknięcia – wskazana jest jak najszybsza wizyta kontrolna. Wczesna interwencja pozwala często na zachowanie istniejącego inlay/onlay i jego naprawę.

Regularne wizyty kontrolne, zazwyczaj co 6–12 miesięcy, umożliwiają lekarzowi ocenę szczelności brzegowej, stanu przyzębia i ogólnej funkcji zgryzu. W razie potrzeby wykonywane są zdjęcia rentgenowskie, które pozwalają ocenić tkanki pod uzupełnieniem i wykluczyć procesy zapalne. Prawidłowo wykonany i pielęgnowany inlay lub onlay CAD/CAM może służyć pacjentowi wiele lat, często znacznie dłużej niż rozległe wypełnienie kompozytowe w tym samym zębie.

Znaczenie inlay i onlay CAD/CAM w nowoczesnej stomatologii

Inlay i onlay CAD/CAM zajmują ważne miejsce w nowoczesnej stomatologii zachowawczej i estetycznej. Łączą bowiem minimalnie inwazyjne podejście do preparacji z wysoki poziomem rekonstrukcji anatomicznej zęba. Dzięki nim można przedłużyć żywotność zębów, które wcześniej kwalifikowano by do rozległych koron lub wręcz ekstrakcji. Uzupełnienia te wpisują się w koncepcję stomatologii adhezyjnej oraz podejścia ukierunkowanego na maksymalne zachowanie własnych tkanek pacjenta.

Technologia CAD/CAM umożliwia również lepszą komunikację między stomatologiem, technikiem i pacjentem. Trójwymiarowy projekt uzupełnienia można wspólnie obejrzeć na ekranie, wyjaśniając planowane zmiany kształtu i zakres rekonstrukcji. Pacjent zyskuje większe zrozumienie proponowanego leczenia i może uczestniczyć w procesie decyzyjnym. Cyfrowe archiwum danych pozwala w przyszłości porównać stan przed i po leczeniu, a także wykorzystać te informacje przy dalszej terapii protetycznej lub ortodontycznej.

Dzięki rosnącej dostępności systemów CAD/CAM oraz ciągłemu rozwojowi materiałów, inlay i onlay tego typu stają się standardem w wielu gabinetach. Są przykładem połączenia estetyki, funkcjonalności i biologicznego podejścia do tkanek, co jest jednym z głównych celów współczesnej stomatologii. Dla studentów i praktykujących lekarzy pojęcia inlay i onlay CAD/CAM powinny być więc nie tylko hasłem słownikowym, ale także ważnym elementem codziennej praktyki klinicznej.

FAQ

1. Czym inlay i onlay CAD/CAM różnią się od zwykłej plomby?
Inlay i onlay CAD/CAM są wypełnieniami pośrednimi wykonywanymi poza jamą ustną z bloków ceramicznych lub kompozytowych, frezowanych komputerowo. Zwykła plomba jest modelowana bezpośrednio w zębie z materiału plastycznego. Uzupełnienia CAD/CAM są bardziej odporne na ścieranie, lepiej odwzorowują anatomię zęba i zapewniają wyższą szczelność brzeżną przy rozległych ubytkach.

2. Jak długo mogą służyć inlay lub onlay wykonane techniką CAD/CAM?
Trwałość inlay i onlay CAD/CAM zależy od wielu czynników: jakości wykonania, zastosowanego materiału, warunków zgryzowych oraz higieny jamy ustnej pacjenta. Przy prawidłowej pielęgnacji i regularnych wizytach kontrolnych mogą one funkcjonować nawet kilkanaście lat. Często wykazują większą żywotność niż rozległe wypełnienia kompozytowe wykonywane bezpośrednio w ustach.

3. Czy wykonanie inlay/onlay CAD/CAM zawsze odbywa się w jednej wizycie?
W wielu gabinetach wyposażonych w pełny system CAD/CAM możliwe jest zaprojektowanie, frezowanie i osadzenie inlay lub onlay podczas jednej wizyty. Jednak nie wszędzie sprzęt znajduje się na miejscu – czasem konieczne jest przesłanie skanu do laboratorium. W takiej sytuacji pacjent otrzymuje wypełnienie tymczasowe i wraca na drugą wizytę w celu zacementowania gotowego uzupełnienia.

4. Czy inlay i onlay CAD/CAM nadają się dla osób z bruksizmem?
U pacjentów z bruksizmem stosowanie inlay/onlay wymaga dokładnej analizy zgryzu. Materiały ceramiczne są bardzo twarde, ale przy nadmiernych siłach mogą pękać. Często lekarz dobiera kompozyty lub materiały hybrydowe oraz zaleca szyny relaksacyjne. Odpowiednie zabezpieczenie i kontrola parafunkcji pozwalają na bezpieczne stosowanie tych uzupełnień również w tej grupie chorych.

5. Czy inlay i onlay CAD/CAM są zawsze lepsze niż korona protetyczna?
Nie w każdym przypadku. Inlay i onlay są bardziej oszczędne dla tkanek zęba i idealne przy średnio lub umiarkowanie zniszczonych koronach. Jeśli jednak ząb jest bardzo zniszczony, ściany są cienkie lub występują rozległe pęknięcia, pełna korona może zapewnić lepszą ochronę przed złamaniem. O wyborze decyduje indywidualna ocena kliniczna oraz możliwości zachowania pozostałych tkanek.