Ekstrakcja zatrzymanego zęba to jedno z bardziej zaawansowanych zabiegów w chirurgii stomatologicznej. Wymaga precyzyjnej diagnostyki, odpowiedniego planowania oraz doświadczenia lekarza, ponieważ dotyczy zębów, które nie przebiły się prawidłowo przez dziąsło lub utknęły w kości. Znajomość istoty tego zabiegu, jego przebiegu, wskazań i możliwych powikłań jest kluczowa zarówno dla lekarzy dentystów, jak i pacjentów przygotowujących się do leczenia chirurgicznego.

Definicja i rodzaje zatrzymanych zębów

Zatrzymany ząb to taki, który nie wyrzyna się w jamie ustnej w przewidywanym czasie rozwojowym i pozostaje częściowo lub całkowicie zakryty przez błonę śluzową lub kość. Najczęściej problem dotyczy trzecich trzonowców, czyli zębów mądrości, ale może obejmować również kły, przedtrzonowce, a nawet siekacze. Zatrzymanie może mieć charakter całkowity, gdy ząb jest w całości otoczony kością, lub częściowy, gdy widoczna jest tylko jego część w jamie ustnej.

Wyróżnia się kilka podstawowych typów zatrzymania zęba, zależnie od jego położenia i kąta nachylenia w stosunku do pozostałych zębów. Ząb może być zatrzymany pionowo, pochyło do przodu, pochyło do tyłu, poziomo lub w różnych nietypowych pozycjach. Każde z tych ustawień wpływa na stopień trudności zabiegu, ryzyko powikłań i planowanie dostępu chirurgicznego. Z punktu widzenia praktyki stomatologicznej kluczowe jest ustalenie, czy zatrzymany ząb stwarza zagrożenie dla zdrowia pacjenta.

Niekiedy zatrzymany ząb przez długi czas przebiega bezobjawowo i jest wykrywany przypadkowo na zdjęciach rentgenowskich. W innych sytuacjach prowadzi do bólu, obrzęków, stanów zapalnych dziąseł, resorpcji korzeni zębów sąsiednich lub powstawania torbieli. Decyzja o wykonaniu ekstrakcji jest więc wynikiem analizy korzyści i potencjalnych zagrożeń związanych z pozostawieniem zęba w kości. W słowniku stomatologicznym hasło to ściśle łączy się z pojęciami chirurgii szczękowo–twarzowej, implantologii, ortodoncji i periodontologii.

Wskazania i przeciwwskazania do usunięcia zatrzymanego zęba

Ekstrakcja zatrzymanego zęba nie zawsze jest konieczna. Istnieje grupa pacjentów, u których zatrzymany ząb pozostaje przez całe życie bezobjawowy i nie powoduje żadnych patologii. Jednak w wielu przypadkach obecność takiego zęba wiąże się z istotnym ryzykiem. Najczęstszym wskazaniem jest nawracający stan zapalny dziąsła wokół częściowo wyrzniętego zęba, określany jako pericoronitis. Objawia się on bólem, trudnościami w otwieraniu ust, obrzękiem i niekiedy podwyższoną temperaturą ciała.

Innym ważnym wskazaniem są zmiany patologiczne widoczne w obrębie kości, takie jak torbiele okołokorzeniowe czy zmiany resorpcyjne w sąsiednich zębach. Zatrzymany ząb mądrości może uciskać korzeń drugiego trzonowca, powodując jego stopniowe niszczenie. Dodatkowo zatrzymane kły górne często stanowią problem ortodontyczny, blokując prawidłowe ustawienie łuku zębowego. W takich przypadkach plan leczenia może obejmować chirurgiczne odsłonięcie zęba i jego wprowadzenie do łuku lub całkowite usunięcie.

Wskazaniem do zabiegu są również bóle neuropatyczne i przeciążeniowe, spowodowane uciskiem zatrzymanego zęba na struktury nerwowe, a także nawracające infekcje i trudności w utrzymaniu higieny jamy ustnej w okolicy częściowo wyrzniętego zęba. Niekiedy ekstrakcja jest zalecana profilaktycznie, na przykład przed leczeniem ortodontycznym czy protetycznym, aby uniknąć późniejszych komplikacji. Decyzja powinna jednak zawsze opierać się na dokładnym badaniu klinicznym i radiologicznym.

Istnieją również przeciwwskazania do usunięcia zatrzymanego zęba. Do najważniejszych ogólnych przeciwwskazań należą nieuregulowana cukrzyca, ciężkie zaburzenia krzepnięcia, niewyrównane choroby sercowo–naczyniowe, a także niektóre schorzenia hematologiczne i immunologiczne. Stomatolog musi też uwzględnić lokalne czynniki ryzyka, takie jak bliskie położenie korzeni zęba do nerwu zębodołowego dolnego czy zatoki szczękowej. W takich przypadkach konieczna jest szczególnie wnikliwa analiza radiologiczna oraz rozważenie alternatywnych metod postępowania.

U osób starszych, z licznymi chorobami ogólnymi, wskazania do usunięcia zatrzymanego zęba ocenia się ostrożniej, biorąc pod uwagę stosunek potencjalnych korzyści do ryzyka powikłań gojenia. Z kolei u pacjentów młodych, u których korzenie zębów nie są jeszcze w pełni ukształtowane, zabieg bywa technicznie prostszy, a proces regeneracji tkanek przebiega szybciej. Właściwa kwalifikacja do zabiegu to fundament bezpiecznego leczenia chirurgicznego.

Diagnostyka przed zabiegiem chirurgicznym

Przed przystąpieniem do ekstrakcji zatrzymanego zęba konieczna jest kompleksowa diagnostyka. Obejmuje ona dokładny wywiad medyczny, badanie wewnątrzustne i zewnątrzustne oraz analizę badań obrazowych. Standardem jest wykonanie zdjęcia panoramicznego, czyli pantomograficznego, które pozwala ocenić położenie zęba, kształt i liczbę korzeni, stopień ich zakrzywienia oraz relację do ważnych struktur anatomicznych, takich jak kanał nerwu zębodołowego czy dno zatoki szczękowej.

W bardziej skomplikowanych przypadkach, zwłaszcza gdy podejrzewa się bliski kontakt korzeni z nerwem, wskazane jest wykonanie tomografii komputerowej z wiązką stożkową. Ten rodzaj badania trójwymiarowego daje możliwość dokonania szczegółowej oceny położenia zęba w przestrzeni, a także planowania kierunku cięcia i zakresu preparacji kości. Dla chirurga stomatologicznego informacja o przebiegu kanału nerwowego ma kluczowe znaczenie, ponieważ pozwala minimalizować ryzyko uszkodzenia nerwu podczas zabiegu.

W wywiadzie ogólnym lekarz zbiera informacje o przyjmowanych lekach, alergiach, chorobach przewlekłych, wcześniejszych zabiegach chirurgicznych i przebytych zakażeniach. Szczególną uwagę zwraca się na leki wpływające na krzepnięcie krwi, takie jak doustne antykoagulanty czy preparaty przeciwpłytkowe. U niektórych pacjentów może być konieczne skonsultowanie planowanego zabiegu z lekarzem prowadzącym, na przykład kardiologiem lub diabetologiem, w celu odpowiedniego przygotowania ogólnego do procedury.

Ocenia się też stopień otwierania ust, budowę łuków zębowych, ewentualne ograniczenia ruchomości żuchwy oraz obecność stanów zapalnych w jamie ustnej. Jeśli stwierdza się aktywne infekcje, np. ostre zapalenie tkanek okołowierzchołkowych innych zębów czy ropnie, często konieczne jest wcześniejsze ich opanowanie, aby zmniejszyć ryzyko rozsiewu zakażenia. Diagnostyka kończy się postawieniem precyzyjnego rozpoznania i omówieniem z pacjentem możliwych scenariuszy leczenia.

Przebieg zabiegu ekstrakcji zatrzymanego zęba

Ekstrakcja zatrzymanego zęba jest najczęściej wykonywana w znieczuleniu miejscowym. W wybranych przypadkach, szczególnie u osób z dużym lękiem przed zabiegami dentystycznymi lub przy rozległych procedurach, możliwe jest zastosowanie sedacji dożylnej lub narkozy ogólnej, zazwyczaj w warunkach szpitalnych. Podstawowym celem jest zapewnienie pacjentowi komfortu, bezbolesności oraz bezpieczeństwa przez cały czas trwania interwencji chirurgicznej.

Zabieg rozpoczyna się od nacięcia błony śluzowej i wytworzenia płata śluzówkowo–okostnowego, który następnie jest odwarstwiany od kości. Umożliwia to dostęp do zakrytego zęba i ocenę ilości kości, którą należy usunąć. Preparacja kostna wykonywana jest przy użyciu wiertarek chirurgicznych z chłodzeniem lub narzędzi piezoelektrycznych. Celem jest odsłonięcie korony zęba, a w razie potrzeby także części jego korzeni, przy jednoczesnym zachowaniu jak największej ilości nieuszkodzonej kości.

W wielu przypadkach zatrzymany ząb, zwłaszcza o zakrzywionych lub rozgałęzionych korzeniach, wymaga podzielenia na mniejsze fragmenty. Chirurg dokonuje separacji korony i korzeni przy użyciu specjalnych wierteł, co ułatwia ich stopniowe usuwanie z zębodołu. Jest to technika pozwalająca na zminimalizowanie urazu tkanek i zmniejszenie siły, jaką trzeba użyć do wyjęcia zęba. Po usunięciu wszystkich fragmentów lekarz dokładnie oczyszcza zębodół z pozostałości ziarniny, kości i drobnych odłamków.

Następnie przestrzeń po zębie jest przepłukiwana roztworem soli fizjologicznej, czasem z dodatkiem środków antyseptycznych. Jeśli istnieje ryzyko osłabienia struktury kostnej lub dochodzi do znacznych ubytków, można zastosować materiały kościozastępcze albo membrany wspomagające gojenie. W standardowych przypadkach po kontroli pola operacyjnego następuje zamknięcie rany za pomocą szwów, zwykle nieresorbowalnych, które usuwa się po około 7–10 dniach. Cały zabieg trwa od kilkunastu minut do nawet ponad godziny, zależnie od stopnia trudności.

Podczas operacji chirurg stale monitoruje krwawienie, położenie narzędzi oraz reakcje pacjenta. Każdy etap jest prowadzony z myślą o ochronie sąsiednich zębów, nerwów i innych struktur anatomicznych. Po zakończeniu procedury pacjent otrzymuje opatrunek w postaci jałowego gazika, na którym powinien delikatnie zagryzać, aby ułatwić powstanie skrzepu i stabilizację rany. Powodzenie całego procesu zależy nie tylko od umiejętności lekarza, ale również od późniejszego postępowania pacjenta w okresie rekonwalescencji.

Postępowanie po zabiegu i gojenie

Okres poekstrakcyjny po usunięciu zatrzymanego zęba wiąże się zwykle z dyskomfortem, obrzękiem i ograniczeniem ruchomości żuchwy, zwłaszcza w pierwszych dobach. Pacjent otrzymuje szczegółowe zalecenia pozabiegowe, których przestrzeganie ma kluczowe znaczenie dla prawidłowego gojenia. Przez pierwsze godziny po zabiegu nie należy płukać jamy ustnej, aby nie usunąć świeżo powstałego skrzepu. Zaleca się unikanie gorących napojów i potraw, a także wysiłku fizycznego w dniu zabiegu.

W celu zmniejszenia obrzęku i bólu często stosuje się zimne okłady przykładane z zewnątrz w okolicy policzka, w systemie kilkunastu minut chłodzenia i przerw. Lekarz może przepisać leki przeciwbólowe oraz, w razie potrzeby, antybiotyki, gdy istnieje zwiększone ryzyko zakażenia. Ważne jest, aby pacjent przyjmował farmakoterapię zgodnie z zaleceniami, nie przekraczając dawek i nie odstawiając lekarstw samodzielnie. Utrzymywanie łagodnej, ale starannej higieny jamy ustnej sprzyja szybkiemu wygojeniu tkanek.

Od drugiej doby można wprowadzić delikatne płukanki, na przykład z roztworów antyseptycznych przeznaczonych do jamy ustnej. Należy jednak unikać energicznego płukania i ssania, ponieważ grozi to mechanicznym uszkodzeniem skrzepu. Dieta w pierwszych dniach powinna być miękka, półpłynna, niewymagająca intensywnego żucia. Zaleca się również powstrzymanie od palenia tytoniu i spożywania alkoholu, ponieważ substancje te negatywnie wpływają na proces regeneracji i mogą sprzyjać rozwojowi powikłań.

Gojenie tkanek miękkich po ekstrakcji zatrzymanego zęba trwa zazwyczaj około 2–3 tygodni, choć proces przebudowy kości jest znacznie dłuższy i może zajmować kilka miesięcy. Kontrolna wizyta u lekarza, połączona z usunięciem szwów, jest okazją do oceny przebiegu rekonwalescencji. W razie konieczności stomatolog może zalecić dodatkowe środki, na przykład preparaty przyspieszające gojenie, ćwiczenia rozluźniające mięśnie żucia lub konsultację u fizjoterapeuty stomatologicznego.

Możliwe powikłania związane z ekstrakcją zatrzymanego zęba

Ekstrakcja zatrzymanego zęba, mimo że jest zabiegiem rutynowo wykonywanym w chirurgii stomatologicznej, wiąże się z ryzykiem powikłań. Najczęściej występującymi problemami są: przedłużone krwawienie, nasilony obrzęk, ból oraz infekcja rany pooperacyjnej. Szczególnie groźnym, choć stosunkowo rzadkim powikłaniem jest powstanie suchego zębodołu, czyli stanu, w którym dochodzi do rozpadu skrzepu i odsłonięcia kości. Objawia się to bardzo silnym bólem, pojawiającym się kilka dni po zabiegu i wymagającym interwencji lekarza.

Innym istotnym powikłaniem może być przejściowe lub trwałe uszkodzenie nerwów czuciowych, zwłaszcza nerwu zębodołowego dolnego i nerwu językowego. Pacjent może odczuwać drętwienie wargi dolnej, brody, języka lub błony śluzowej policzka. W większości przypadków objawy te ustępują samoistnie w ciągu kilku tygodni lub miesięcy, jednak w pewnym odsetku mogą mieć charakter przewlekły. Dlatego tak ważne jest dokładne planowanie zabiegu i ostrożne postępowanie w okolicy przebiegu struktur nerwowych.

W obrębie zatoki szczękowej, przy usuwaniu górnych zatrzymanych zębów trzonowych i przedtrzonowych, może dojść do jej otwarcia, czyli wytworzenia połączenia ustno–zatokowego. Wymaga to odpowiedniego zaopatrzenia chirurgicznego i wprowadzenia szczególnych zaleceń pozabiegowych, takich jak unikanie silnego wydmuchiwania nosa czy intensywnego kichania przy zamkniętych ustach. Niewłaściwie zaopatrzone połączenie może prowadzić do przewlekłych zapaleń zatoki i konieczności dalszego leczenia laryngologicznego.

Do innych możliwych powikłań należą złamania ścian kostnych, uszkodzenia sąsiednich zębów, przemieszczenie fragmentów korzeni do przestrzeni anatomicznych, a także zaburzenia zgryzu związane ze zmianą warunków zwarciowych. Na przebieg gojenia wpływ mają indywidualne predyspozycje pacjenta, jego choroby ogólne, palenie tytoniu oraz przestrzeganie zaleceń pozabiegowych. Odpowiednia profilaktyka, wczesne rozpoznawanie objawów nieprawidłowego gojenia i szybka reakcja znacząco zmniejszają ryzyko poważniejszych konsekwencji zdrowotnych.

Znaczenie ekstrakcji zatrzymanego zęba w praktyce stomatologicznej

Ekstrakcja zatrzymanego zęba stanowi ważny element nowoczesnej chirurgii stomatologicznej, łącząc się z wieloma innymi dziedzinami stomatologii. Dla ortodontów usunięcie zębów zatrzymanych może być warunkiem skutecznego leczenia wad zgryzu, pozwala bowiem na uzyskanie miejsca w łuku zębowym i prawidłowe ustawienie pozostałych zębów. Z kolei protetycy, planując odbudowy na implantach lub mostach, często muszą uwzględniać obecność zatrzymanych zębów w kości i decydować o ich usunięciu lub pozostawieniu.

W periodontologii obecność częściowo wyrzniętych zębów mądrości bywa źródłem przewlekłego stanu zapalnego dziąseł i utrudnionej higieny, co sprzyja rozwojowi zapaleń przyzębia. Ich ekstrakcja może poprawić możliwości oczyszczania okolicy poddziąsłowej i zmniejszyć liczbę nisz retencyjnych dla bakterii. Z punktu widzenia zdrowia ogólnego usunięcie ognisk zakażenia, jakimi mogą być zakażone zatrzymane zęby, ogranicza ryzyko powikłań narządowych, takich jak zapalenia wsierdzia, zaostrzenia chorób reumatycznych czy powikłania u pacjentów po przeszczepach narządów.

W praktyce klinicznej decyzja o przeprowadzeniu ekstrakcji zatrzymanego zęba powinna być zawsze indywidualizowana. Lekarz rozważa wiek pacjenta, jego oczekiwania, stan ogólny, ryzyko powikłań i alternatywne metody leczenia. W niektórych przypadkach preferowane jest monitorowanie zatrzymanego zęba z okresową kontrolą radiologiczną, szczególnie jeśli nie daje on żadnych objawów i nie generuje zmian patologicznych. W innych sytuacjach zaniechanie zabiegu może prowadzić do narastania problemów, które w przyszłości będą wymagały bardziej rozległej interwencji.

Istotną rolę odgrywa również edukacja pacjentów. Świadomość, czym jest zatrzymany ząb, jakie niesie potencjalne zagrożenia oraz na czym polega jego ekstrakcja, ułatwia podejmowanie świadomych decyzji terapeutycznych. Pacjent, który rozumie możliwe scenariusze leczenia, lepiej współpracuje podczas przygotowania do zabiegu i w okresie rekonwalescencji. Włączenie pacjenta w proces planowania leczenia zwiększa jego poczucie bezpieczeństwa i sprzyja osiągnięciu satysfakcjonującego efektu końcowego.

Rola nowoczesnych technologii w ekstrakcji zatrzymanych zębów

Rozwój technologii medycznych znacząco zmienił sposób przeprowadzania ekstrakcji zatrzymanych zębów. Zastosowanie tomografii komputerowej z wiązką stożkową, narzędzi piezochirurgicznych czy systemów nawigacji chirurgicznej pozwala zwiększyć precyzję i bezpieczeństwo zabiegów. Piezochirurgia, oparta na ultradźwiękach, umożliwia bardzo delikatne opracowanie kości przy jednoczesnym oszczędzaniu tkanek miękkich. Zmniejsza to uraz operacyjny, ogranicza krwawienie i może przyspieszać gojenie po zabiegu.

Nowoczesne systemy znieczuleń, w tym komputerowo kontrolowane podawanie środków znieczulających, poprawiają komfort pacjenta i pozwalają osiągnąć skuteczne odczulenie nawet w trudnych warunkach anatomicznych. W wielu gabinetach stosuje się również metody wspierające redukcję stresu, takie jak sedacja wziewna podtlenkiem azotu, relaksacja oddechowa czy techniki audiowizualne odwracające uwagę. Wszystko to sprawia, że nawet złożone procedury chirurgiczne stają się dla pacjentów bardziej akceptowalne.

Istotnym elementem jest także rozwój materiałów biomedycznych wspomagających gojenie tkanek. Różnego rodzaju membrany, preparaty z koncentratem płytek krwi, biomateriały kostne oraz środki przyspieszające regenerację błony śluzowej mogą być wykorzystywane w celu optymalizacji procesu naprawczego. W przyszłości technologie te mogą jeszcze bardziej zminimalizować ryzyko powikłań i skrócić czas rekonwalescencji, co będzie miało znaczenie zarówno dla komfortu pacjentów, jak i efektywności całego leczenia.

Podsumowanie znaczenia ekstrakcji zatrzymanego zęba

Ekstrakcja zatrzymanego zęba jest złożonym zabiegiem chirurgicznym, który łączy w sobie aspekty diagnostyczne, terapeutyczne i profilaktyczne. Stanowi ważny element leczenia wielu problemów stomatologicznych, od przewlekłych stanów zapalnych, przez wady zgryzu, aż po przygotowanie do skomplikowanych procedur protetycznych i implantologicznych. O jej powodzeniu decyduje nie tylko doświadczenie chirurga, ale także właściwa kwalifikacja pacjenta, szczegółowa diagnostyka obrazowa i świadoma współpraca ze strony osoby poddawanej zabiegowi.

Znajomość zasad postępowania, możliwych powikłań oraz znaczenia opieki pozabiegowej pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego usunięcie zatrzymanego zęba bywa konieczne i jakie niesie korzyści. W praktyce stomatologicznej hasło to wiąże się bezpośrednio z pojęciami takimi jak diagnostyka radiologiczna, planowanie zabiegów, kontrola infekcji i kompleksowa rehabilitacja narządu żucia. Odpowiednio przeprowadzona ekstrakcja nie tylko eliminuje ból i stany zapalne, ale też zapobiega poważniejszym powikłaniom, które mogłyby wystąpić w przyszłości.

Wraz z rozwojem technik chirurgicznych i technologii wspierających lekarza, zabiegi usuwania zatrzymanych zębów stają się coraz bezpieczniejsze i przewidywalne. Nie zmienia to jednak faktu, że każda interwencja chirurgiczna wymaga indywidualnego podejścia, rzetelnej informacji dla pacjenta i starannej kontroli pozabiegowej. W słowniku stomatologicznym „ekstrakcja zatrzymanego zęba” pozostaje pojęciem kluczowym, odzwierciedlającym rolę chirurgii w utrzymaniu zdrowia jamy ustnej i ogólnego dobrostanu pacjenta.

FAQ

Jakie objawy mogą świadczyć o konieczności usunięcia zatrzymanego zęba?
Do typowych objawów należą nawracający ból w okolicy zęba mądrości, obrzęk dziąsła, nieprzyjemny zapach z ust, trudności w szerokim otwieraniu ust oraz ból promieniujący do ucha lub skroni. Często pojawiają się stany zapalne dziąsła nad częściowo wyrzniętym zębem, krwawienie przy szczotkowaniu i uczucie ucisku na zęby sąsiednie. O konieczności ekstrakcji decyduje jednak zawsze badanie stomatologiczne i analiza zdjęć rentgenowskich.

Czy ekstrakcja zatrzymanego zęba jest bolesna?
Sam zabieg wykonywany jest w znieczuleniu miejscowym, dlatego pacjent nie powinien odczuwać bólu, a jedynie ucisk i wibracje narzędzi. Ewentualny dyskomfort pojawia się po ustąpieniu znieczulenia i może utrzymywać się kilka dni. Jest on zwykle dobrze kontrolowany lekami przeciwbólowymi zaleconymi przez lekarza. Ważne, by nie zwlekać z ich przyjęciem do momentu wystąpienia silnego bólu. Prawidłowo przeprowadzony zabieg i przestrzeganie zaleceń znacznie ograniczają dolegliwości.

Jak długo trwa gojenie po usunięciu zatrzymanego zęba?
Gojenie tkanek miękkich, czyli dziąsła i błony śluzowej, zwykle trwa od 2 do 3 tygodni, choć już po kilku dniach większość dolegliwości wyraźnie się zmniejsza. Proces odbudowy kości w miejscu po zębie jest dłuższy i może zająć kilka miesięcy, nawet do pół roku. Czas ten zależy od rozległości zabiegu, wieku pacjenta, jego ogólnego stanu zdrowia oraz stosowania się do zaleceń pozabiegowych. Kontrole u stomatologa pozwalają ocenić, czy gojenie przebiega prawidłowo.

Czy każdy zatrzymany ząb trzeba usuwać?
Nie każdy zatrzymany ząb wymaga usunięcia. Jeśli nie powoduje bólu, stanów zapalnych, nie niszczy sąsiednich zębów i nie stanowi przeszkody w leczeniu ortodontycznym czy protetycznym, lekarz może zalecić jedynie okresową obserwację radiologiczną. Decyzja zależy jednak od wielu czynników: wieku pacjenta, położenia zęba, ryzyka przyszłych powikłań oraz ogólnego stanu zdrowia. Regularne kontrole są ważne, ponieważ sytuacja kliniczna może z czasem ulec zmianie.

Jak przygotować się do ekstrakcji zatrzymanego zęba?
Przed zabiegiem należy poinformować stomatologa o wszystkich chorobach przewlekłych, przyjmowanych lekach i ewentualnych alergiach, zwłaszcza na środki znieczulające. W dniu zabiegu zaleca się lekkostrawny posiłek, unikanie alkoholu oraz palenia tytoniu. Warto zaplanować, by po ekstrakcji móc odpocząć i nie wykonywać intensywnego wysiłku fizycznego. Dobrze jest też wcześniej zaopatrzyć się w zimne okłady i leki przeciwbólowe zalecone przez lekarza, aby mieć je pod ręką po powrocie do domu.