Ocena ryzyka zabiegu chirurgicznego w stomatologii jest kluczowym etapem planowania leczenia. Pozwala przewidzieć możliwe powikłania, dobrać odpowiednie środki ostrożności oraz zdecydować, czy i w jakich warunkach wykonać zabieg. Dotyczy to zarówno prostych ekstrakcji zębów, jak i rozległych operacji, takich jak wszczepianie implantów, zabiegi periodontologiczne czy chirurgia szczękowo-twarzowa. Rzetelna analiza ryzyka ma na celu nie tylko bezpieczeństwo pacjenta, ale też zapewnienie przewidywalnych wyników leczenia oraz minimalizację stresu po stronie pacjenta i lekarza.

Znaczenie oceny ryzyka w chirurgii stomatologicznej

Pojęcie oceny ryzyka w chirurgii stomatologicznej odnosi się do systematycznego procesu identyfikowania czynników, które mogą niekorzystnie wpłynąć na przebieg zabiegu oraz gojenie tkanek. Obejmuje to zarówno stan ogólny pacjenta, jak i warunki miejscowe w jamie ustnej. Chirurg stomatologiczny przed każdym zabiegiem powinien przeprowadzić szczegółowy wywiad, badanie kliniczne oraz, w razie potrzeby, zlecić dodatkowe badania. Ocena ta umożliwia odpowiednie przygotowanie pacjenta, modyfikację planu leczenia lub nawet odroczenie interwencji w przypadku zbyt wysokiego ryzyka.

Znaczenie takiego podejścia rośnie wraz ze starzeniem się społeczeństwa oraz zwiększającą się liczbą pacjentów obciążonych chorobami przewlekłymi. Współczesny pacjent stomatologiczny często przyjmuje kilka rodzajów leków, w tym preparaty wpływające na krzepnięcie krwi, ciśnienie tętnicze czy odporność. Każdy z tych czynników może zmienić sposób, w jaki organizm reaguje na zabieg chirurgiczny. Dlatego ocena ryzyka nie jest formalnością, lecz integralnym elementem profesjonalnej opieki stomatologicznej, ściśle powiązanym z zasadą świadomej zgody i etyką zawodową.

Ocena ryzyka pozwala także odpowiedzieć na pytanie, czy zabieg może zostać wykonany w gabinecie stomatologicznym, czy też konieczne jest skierowanie pacjenta do ośrodka o wyższym stopniu referencyjności, np. do oddziału chirurgii szczękowo-twarzowej lub leczenia w znieczuleniu ogólnym. W ten sposób lekarz bierze odpowiedzialność za właściwe dobranie miejsca oraz zakresu zabiegu, co w praktyce zmniejsza liczbę powikłań i zwiększa bezpieczeństwo całego procesu leczenia.

Elementy wywiadu medycznego istotne dla analizy ryzyka

Podstawą oceny ryzyka zabiegu chirurgicznego w stomatologii jest dokładny wywiad ogólnomedyczny. Lekarz zbiera informacje o chorobach współistniejących, przebytych operacjach, alergiach, przyjmowanych lekach, nałogach oraz wcześniejszych doświadczeniach z leczeniem stomatologicznym. Pozwala to ocenić, czy istnieją czynniki mogące zwiększyć prawdopodobieństwo krwawienia, infekcji, zaburzeń gojenia czy powikłań ogólnoustrojowych. Szczególnie istotne są choroby układu krążenia, zaburzenia krzepnięcia, cukrzyca, choroby nerek, wątroby oraz schorzenia układu oddechowego.

Ważnym elementem wywiadu jest analiza stosowanych leków. Leki przeciwzakrzepowe, przeciwpłytkowe, immunosupresyjne, sterydy czy bisfosfoniany mogą w istotny sposób wpływać na przebieg planowanego zabiegu. Na przykład u pacjentów przyjmujących doustne antykoagulanty konieczne bywa skonsultowanie działań z lekarzem prowadzącym, aby zmodyfikować dawki lub zastosować dodatkowe procedury hemostatyczne. U chorych leczonych bisfosfonianami trzeba natomiast rozważyć ryzyko wystąpienia martwicy kości szczęk, co wymaga szczególnie ostrożnego postępowania przy zabiegach w kości.

Wywiad obejmuje również pytania o reakcje alergiczne, w tym uczulenia na środki znieczulenia miejscowego, lateks, antybiotyki czy materiały wykorzystywane w trakcie zabiegów. Dzięki temu można zawczasu zaplanować alternatywne preparaty. U pacjentów z chorobami psychicznymi lub silnym lękiem przed leczeniem stomatologicznym ocenia się poziom stresu oraz możliwość zastosowania premedykacji farmakologicznej, znieczulenia głębszego lub sedacji. To także element oceny ryzyka, tym razem związanego z kooperacją pacjenta i komfortem zabiegu.

Ocena stanu ogólnego – klasyfikacje i skale

W praktyce stomatologicznej do oceny stanu ogólnego pacjenta często wykorzystuje się klasyfikację ASA (American Society of Anesthesiologists). Pozwala ona w prosty sposób określić ryzyko ogólne związane z przeprowadzeniem zabiegu u danej osoby. Pacjenci zakwalifikowani jako ASA I i ASA II (osoby zdrowe lub z łagodnymi schorzeniami kontrolowanymi) zwykle mogą być bezpiecznie leczeni w warunkach gabinetu stomatologicznego z zachowaniem standardowych procedur. W grupach ASA III i wyższych ryzyko powikłań rośnie, co często skłania do leczenia w warunkach szpitalnych lub przy ścisłej współpracy z lekarzem internistą czy anestezjologiem.

Istnieją również inne narzędzia oceny ryzyka, z których korzysta się przy planowaniu konkretnych procedur. Przykładowo przy zabiegach implantologicznych oraz operacjach w obrębie zatok szczękowych uwzględnia się ogólny stan zdrowia, gęstość kości, warunki anatomiczne, a także palenie tytoniu. Z kolei w endodoncji chirurgicznej bierze się pod uwagę stopień trudności zabiegu, położenie korzeni względem struktur anatomicznych oraz jakość wcześniejszego leczenia kanałowego. Skale ryzyka, choć różnią się szczegółami, mają wspólny cel – pozwalają uporządkować informacje i obiektywizować decyzje terapeutyczne.

Ocena stanu ogólnego obejmuje też badania dodatkowe, takie jak morfologia krwi, wskaźniki krzepnięcia, poziom glukozy, parametry funkcji nerek i wątroby. Nie zawsze są one konieczne, ale przy bardziej rozległych zabiegach, u pacjentów z chorobami przewlekłymi lub w podeszłym wieku mogą znacząco zwiększyć bezpieczeństwo postępowania. Lekarz stomatolog, interpretując wyniki, często współpracuje z lekarzem rodzinnym lub specjalistą, aby uwzględnić całość leczenia pacjenta i uniknąć sprzecznych zaleceń.

Ocena warunków miejscowych w jamie ustnej

Obok stanu ogólnego kluczowe znaczenie dla analizy ryzyka ma ocena warunków miejscowych. Obejmuje ona badanie jamy ustnej, ocenę tkanek miękkich i twardych, a także analizę zdjęć radiologicznych. Lekarz sprawdza stopień stanu zapalnego, obecność ropni, przetok, rozległych ubytków próchnicowych, ruchomość zębów oraz ogólną higienę jamy ustnej. Aktywne stany zapalne zwiększają ryzyko powikłań, takich jak zakażenia pooperacyjne, rozprzestrzenianie się ropy czy zaburzenia gojenia. Dlatego część zabiegów wymaga wcześniejszej fazy przygotowawczej: leczenia zachowawczego, skalingu, antybiotykoterapii.

Przed zabiegami w kości, takimi jak ekstrakcje trudnych zębów, resekcje wierzchołków korzeni czy augmentacje, wykonuje się badania obrazowe – zdjęcia pantomograficzne, celowane, a czasem tomografię CBCT. Pozwala to ocenić położenie korzeni względem struktur anatomicznych, jak nerw zębodołowy dolny, zatoka szczękowa, kanał nosowo-podniebienny. Dzięki temu można przewidzieć ryzyko powikłań, takich jak uszkodzenie nerwu, otwarcie zatoki, przemieszczenie materiału kostnego lub fragmentów zęba. Precyzyjna analiza radiologiczna stanowi jedno z najbardziej istotnych narzędzi w ocenie ryzyka zabiegów chirurgicznych w stomatologii.

Znaczenie ma również jakość i ilość dostępnej tkanki kostnej, szczególnie przy planowaniu implantów. Niewystarczająca grubość kości, obecność zmian zapalnych czy bliskość zatok mogą uniemożliwić natychmiastowy zabieg i wymuszać etapowe postępowanie. Również stan błony śluzowej, obecność parafunkcji (np. bruksizm) oraz nawyki pacjenta, takie jak palenie, wpływają na rokowanie. Ocena warunków miejscowych jest więc procesem wielowymiarowym, łączącym dane kliniczne, radiologiczne i behawioralne, a jej celem jest uzyskanie możliwie pełnego obrazu potencjalnych zagrożeń.

Czynniki ryzyka ogólne i miejscowe

W kontekście chirurgii stomatologicznej można wyróżnić ogólne i miejscowe czynniki ryzyka. Ogólne to przede wszystkim choroby przewlekłe, takie jak nadciśnienie, niewydolność serca, miażdżyca, cukrzyca, choroby hematologiczne, immunosupresja czy schorzenia neurologiczne. Każde z nich może modyfikować reakcję organizmu na stres zabiegowy, wpływać na krzepnięcie, gojenie oraz podatność na zakażenia. Przykładowo u pacjentów z cukrzycą, szczególnie niewyrównaną, często obserwuje się wydłużony czas gojenia ran oraz większe ryzyko infekcji po zabiegu, co wymaga szczegółowego planowania antybiotykoterapii i ścisłego monitorowania.

Czynniki miejscowe obejmują warunki anatomiczne, stopień skomplikowania zabiegu, występowanie wcześniejszych blizn, rozległych ubytków kostnych, stan błony śluzowej, obecność stanów zapalnych, a także jakość higieny jamy ustnej. Trudne położenie zęba mądrości, bliskość struktur nerwowych czy nietypowa budowa korzeni podnoszą poziom ryzyka w trakcie ekstrakcji. Z kolei u pacjentów z ciężkim zapaleniem przyzębia zabiegi płatowe czy regeneracyjne mogą nie przynieść oczekiwanych rezultatów bez wcześniejszej poprawy nawyków higienicznych.

Do czynników behawioralnych zalicza się m.in. palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu, niewłaściwą dietę oraz niski poziom współpracy z lekarzem. Palenie jest jednym z głównych czynników zwiększających ryzyko niepowodzenia w implantologii oraz zaburzeń gojenia po zabiegach chirurgicznych. Niewspółpracujący pacjent, który nie przestrzega zaleceń pooperacyjnych, nie stosuje leków i nie zgłasza się na wizyty kontrolne, znacząco zwiększa ryzyko powikłań niezależnie od technicznej poprawności przeprowadzonego zabiegu. Ocena ryzyka musi więc uwzględniać nie tylko parametry medyczne, ale również zachowania i motywację pacjenta.

Planowanie zabiegu w oparciu o ocenę ryzyka

Rzetelna ocena ryzyka przekłada się na indywidualnie dostosowany plan zabiegu. Na podstawie zebranych danych lekarz decyduje o zakresie interwencji, wyborze techniki, rodzaju znieczulenia oraz ewentualnej konieczności modyfikacji farmakoterapii. U pacjentów z wysokim ryzykiem krwawienia planuje się m.in. zastosowanie dodatkowych materiałów hemostatycznych, szycia ran, a czasem podział większego zabiegu na kilka mniejszych etapów. W implantologii dokonuje się wyboru odpowiedniego systemu implantologicznego, techniki augmentacji oraz harmonogramu zabiegu, uwzględniając czynniki ryzyka miejscowego i ogólnego.

Ważnym elementem jest również planowanie profilaktyki przeciwbakteryjnej. U pacjentów z chorobami serca, wszczepionymi zastawkami czy protezami naczyniowymi rozważa się zastosowanie antybiotyków przed zabiegiem, aby zmniejszyć ryzyko bakteryjnego zapalenia wsierdzia. U chorych z obniżoną odpornością antybiotykoterapia może być niezbędna, aby zapobiec rozsiewowi zakażenia. Także rodzaj i dawka leków przeciwbólowych są dostosowywane do stanu ogólnego pacjenta oraz ewentualnych przeciwwskazań, np. chorób wątroby czy przewodu pokarmowego.

Planowanie zabiegu obejmuje też logistykę i organizację opieki pooperacyjnej. Lekarz ustala, ile czasu należy przeznaczyć na procedurę, czy konieczna będzie obecność dodatkowego personelu, oraz jakie środki i materiały muszą być dostępne na miejscu. W przypadku pacjentów wysokiego ryzyka planuje się częstsze wizyty kontrolne, bardziej rozbudowane instrukcje dla pacjenta oraz możliwość szybkiego kontaktu z gabinetem w razie niepokojących objawów. To wszystko ma na celu zmniejszenie prawdopodobieństwa powikłań i umożliwienie ich wczesnego wykrycia, jeśli się pojawią.

Rola pacjenta w minimalizowaniu ryzyka

Ocena ryzyka nie jest wyłącznie zadaniem lekarza; ważną rolę odgrywa w niej także pacjent. To od rzetelności udzielanych informacji zależy, czy lekarz będzie w stanie właściwie ocenić potencjalne zagrożenia. Zatajanie chorób, nieregularne przyjmowanie leków, bagatelizowanie objawów czy nałogów może poważnie zafałszować obraz kliniczny i doprowadzić do podjęcia decyzji o zabiegu przy niedoszacowanym ryzyku. Pacjent powinien być świadomy, że szczegółowy wywiad nie jest ciekawością lekarza, lecz podstawowym narzędziem zapewnienia bezpieczeństwa.

Istotne jest również przestrzeganie zaleceń przed i po zabiegu. Wstrzymanie się od jedzenia i picia przed znieczuleniem ogólnym, odstawienie lub zmiana dawki niektórych leków (zawsze po konsultacji z lekarzem prowadzącym), zaprzestanie palenia tytoniu, dbanie o higienę jamy ustnej – to wszystko elementy, które bezpośrednio przekładają się na poziom ryzyka. Po zabiegu odpowiednie chłodzenie okolicy operowanej, unikanie wysiłku fizycznego, prawidłowa higiena oraz kontrolowane przyjmowanie leków pomagają zmniejszyć prawdopodobieństwo krwawienia, obrzęku czy zakażenia.

Równie ważny jest udział pacjenta w procesie podejmowania decyzji. Zasada świadomej zgody zakłada, że pacjent powinien otrzymać jasne informacje o potencjalnych korzyściach, ale też o istniejących zagrożeniach i możliwych powikłaniach. Na tej podstawie podejmuje decyzję o akceptacji proponowanego zabiegu lub rozważeniu alternatywnych metod leczenia. Otwarta komunikacja między lekarzem a pacjentem buduje zaufanie, ułatwia przestrzeganie zaleceń i sprawia, że cała procedura, choć obarczona nieuniknionym ryzykiem, przebiega w bardziej kontrolowany i przewidywalny sposób.

Powikłania a wcześniejsza ocena ryzyka

Mimo starannej oceny ryzyka powikłania po zabiegach chirurgicznych w stomatologii mogą się zdarzać. Należą do nich m.in. krwawienia poekstrakcyjne, suche zapalenie zębodołu, zakażenia rany, uszkodzenia nerwów, otwarcie zatoki szczękowej, złamania ścian kostnych czy reakcje ogólnoustrojowe na podane leki. Różnica między działaniem odpowiedzialnym a nieprofesjonalnym polega na tym, że w pierwszym przypadku powikłania są przewidziane jako możliwe, omówione z pacjentem i odpowiednio wcześnie rozpoznane, co umożliwia szybkie wdrożenie leczenia korygującego.

Analiza zdarzeń niepożądanych jest z kolei ważnym elementem doskonalenia procesu oceny ryzyka w przyszłości. Każde powikłanie powinno skłonić lekarza do refleksji, czy na etapie kwalifikacji do zabiegu uwzględniono wszystkie dostępne informacje, czy plan postępowania był optymalny, a także czy pacjent faktycznie stosował się do zaleceń. W ten sposób praktyka kliniczna staje się źródłem wiedzy, która pomaga lepiej przewidywać i redukować ryzyko u kolejnych pacjentów. Z perspektywy pacjenta ważne jest zrozumienie, że nawet przy najwyższych standardach medycznych nie istnieją zabiegi całkowicie pozbawione ryzyka.

Właściwa ocena ryzyka pełni również funkcję prawną i etyczną. Dokumentacja zawierająca opis stanu ogólnego i miejscowego, omówienie alternatywnych opcji leczenia, zapis udzielonej informacji o możliwych powikłaniach oraz świadomą zgodę pacjenta stanowi dowód, że lekarz postępował zgodnie z aktualną wiedzą medyczną. Chroni to zarówno pacjenta, jak i lekarza w przypadku wątpliwości co do przebiegu leczenia. Tym samym ocena ryzyka staje się nieodłącznym elementem profesjonalnej praktyki stomatologicznej, łączącym wymiar kliniczny, edukacyjny oraz prawny.

Znaczenie dokumentacji i współpracy interdyscyplinarnej

Staranna dokumentacja medyczna jest integralną częścią procesu oceny ryzyka zabiegu chirurgicznego w stomatologii. Zawiera dane z wywiadu, wyniki badań, opisy zdjęć radiologicznych, konsultacji specjalistycznych, a także szczegółowy plan leczenia i opis przeprowadzonego zabiegu. Umożliwia to nie tylko analizę przypadku w przyszłości, ale również stanowi podstawę do kontynuacji leczenia przez innych lekarzy. Dokumentacja jest szczególnie istotna przy skomplikowanych procedurach, takich jak zabiegi implantologiczne czy rozległa chirurgia rekonstrukcyjna, gdzie proces leczenia rozciąga się w czasie.

Wielu pacjentów stomatologicznych jest równocześnie pod opieką innych specjalistów – kardiologów, diabetologów, reumatologów, onkologów. W takich sytuacjach ocena ryzyka wymaga ścisłej współpracy interdyscyplinarnej. Lekarz stomatolog zwraca się o opinię do lekarza prowadzącego, aby poznać aktualny stan zdrowia pacjenta, schemat leczenia farmakologicznego oraz ewentualne przeciwwskazania. Wspólne ustalenie terminu zabiegu, modyfikacji leków oraz nadzoru pooperacyjnego pozwala zminimalizować ryzyko zdarzeń niepożądanych i zapewnić spójność postępowania terapeutycznego.

W niektórych przypadkach, gdy ryzyko jest szczególnie wysokie, pacjent może zostać skierowany do leczenia w warunkach szpitalnych, przy udziale anestezjologa i zespołu chirurgicznego. Dotyczy to m.in. osób z ciężkimi chorobami układu krążenia, zaawansowaną niewydolnością oddechową, skomplikowanymi zaburzeniami krzepnięcia czy głęboką niepełnosprawnością. Decyzja o takim skierowaniu jest wynikiem świadomej oceny ryzyka i ma na celu zapewnienie maksymalnego bezpieczeństwa, nawet jeśli sam zabieg – np. ekstrakcja zęba – wydaje się rutynowy w warunkach standardowego gabinetu.

Podsumowanie znaczenia oceny ryzyka w praktyce stomatologicznej

Ocena ryzyka zabiegu chirurgicznego w stomatologii to złożony, wieloetapowy proces, który łączy wiedzę z zakresu medycyny ogólnej, anatomii, farmakologii, diagnostyki obrazowej i psychologii pacjenta. Jej celem jest przewidzenie i zminimalizowanie potencjalnych zagrożeń, a także zaplanowanie takiego przebiegu leczenia, który będzie bezpieczny i przewidywalny. Obejmuje to szczegółowy wywiad, badanie kliniczne, analizę badań dodatkowych, ocenę warunków miejscowych, identyfikację czynników ogólnych i miejscowych, planowanie logistyczne oraz edukację pacjenta.

Znaczenie tego procesu wykracza poza sam moment zabiegu. Prawidłowo przeprowadzona ocena ryzyka wpływa na wyniki długoterminowe, zmniejsza odsetek powikłań, poprawia satysfakcję pacjenta i buduje zaufanie do lekarza. Jednocześnie stanowi zabezpieczenie prawne, dokumentujące, że decyzje terapeutyczne były podejmowane w oparciu o aktualną wiedzę i rzetelną analizę stanu zdrowia pacjenta. W nowoczesnej stomatologii chirurgicznej ocena ryzyka nie jest dodatkiem do leczenia, lecz jego fundamentem, bez którego trudno mówić o odpowiedzialnej i profesjonalnej praktyce.

Świadomość znaczenia oceny ryzyka powinna towarzyszyć zarówno lekarzom, jak i pacjentom. Dla lekarza oznacza to konieczność stałego doskonalenia wiedzy, śledzenia wytycznych oraz rozwijania umiejętności komunikacyjnych. Dla pacjenta – obowiązek szczerej współpracy, przestrzegania zaleceń i aktywnego udziału w procesie decyzyjnym. Tylko w takim partnerstwie można skutecznie minimalizować ryzyko zabiegów chirurgicznych w stomatologii, zachowując jednocześnie wysoki poziom skuteczności leczenia i komfortu obu stron.

Chirurgia stomatologiczna, implantologia, wywiad medyczny, krwawienie pooperacyjne, infekcje, gojenie ran, antybiotykoterapia, znieczulenie miejscowe, powikłania nerwowe, dokumentacja medyczna – wszystkie te pojęcia ściśle wiążą się z oceną ryzyka i pokazują, jak szeroki jest zakres zagadnień, które lekarz musi wziąć pod uwagę przed podjęciem decyzji o wykonaniu zabiegu.

FAQ

Na czym polega ocena ryzyka przed ekstrakcją zęba?
Ocena ryzyka przed usunięciem zęba obejmuje szczegółowy wywiad o chorobach ogólnych, przyjmowanych lekach i alergiach, badanie jamy ustnej oraz analizę zdjęć radiologicznych. Lekarz ocenia m.in. ryzyko krwawienia, zakażenia, uszkodzenia nerwów czy otwarcia zatoki szczękowej. Na tej podstawie dobiera technikę zabiegu, rodzaj znieczulenia, ewentualną antybiotykoterapię oraz ustala, czy zabieg może odbyć się w gabinecie, czy lepiej w warunkach szpitalnych.

Czy wszystkie zabiegi chirurgiczne w stomatologii wymagają badań krwi?
Nie każdy zabieg wymaga badań laboratoryjnych. U młodych, zdrowych pacjentów, poddawanych prostym procedurom, zazwyczaj wystarcza dokładny wywiad i badanie kliniczne. Badania krwi są zalecane u osób z chorobami przewlekłymi, przyjmujących leki wpływające na krzepnięcie, w podeszłym wieku lub przed rozległymi operacjami, takimi jak implantacje czy zabiegi rekonstrukcyjne. Decyzję o konieczności badań zawsze podejmuje lekarz na podstawie indywidualnej oceny ryzyka.

Jakie choroby ogólne najbardziej zwiększają ryzyko zabiegów stomatologicznych?
Do chorób istotnie podnoszących ryzyko należą m.in. niewyrównana cukrzyca, ciężkie choroby serca, zaawansowane nadciśnienie, zaburzenia krzepnięcia, niewydolność nerek i wątroby, a także stany immunosupresji. Mogą one powodować większą skłonność do krwawień, gorsze gojenie ran oraz większą podatność na zakażenia. W takich przypadkach potrzebna jest ścisła współpraca z lekarzem prowadzącym, czasem modyfikacja leków oraz dokładniejsze planowanie zabiegu i opieki pooperacyjnej.

Czy palenie papierosów wpływa na ryzyko zabiegów chirurgicznych w jamie ustnej?
Palenie tytoniu istotnie zwiększa ryzyko powikłań po zabiegach chirurgicznych, zwłaszcza w implantologii i chirurgii przyzębia. Pogarsza ukrwienie tkanek, upośledza gojenie ran, sprzyja zakażeniom i zwiększa ryzyko utraty implantów. Lekarze często zalecają ograniczenie lub całkowite odstawienie palenia przed i po zabiegu, aby zminimalizować ryzyko niepowodzenia. Nawet krótkotrwała abstynencja może poprawić warunki gojenia i zmniejszyć częstość powikłań pooperacyjnych.

Dlaczego pacjent musi podpisywać zgodę na zabieg po omówieniu ryzyka?
Podpisanie świadomej zgody poprzedzonej omówieniem ryzyka jest elementem standardu etycznego i prawnego. Oznacza, że pacjent otrzymał jasne informacje o celu zabiegu, możliwych korzyściach, alternatywnych metodach leczenia oraz potencjalnych powikłaniach. Dzięki temu może podjąć samodzielną, przemyślaną decyzję o wyrażeniu zgody lub rezygnacji z procedury. Dla lekarza zgoda stanowi potwierdzenie, że dopełnił obowiązku informacyjnego i przeprowadził rzetelną ocenę ryzyka.