Leczenie próchnicy początkowej jest jednym z kluczowych zagadnień współczesnej stomatologii zachowawczej. To właśnie na tym etapie można zatrzymać proces chorobowy bez konieczności wiercenia i utraty twardych tkanek zęba. Zrozumienie, na czym dokładnie polega próchnica początkowa, jak ją rozpoznać i jakie metody leczenia są obecnie stosowane, pozwala lepiej dbać o zdrowie jamy ustnej i świadomie korzystać z dostępnych procedur profilaktyczno-terapeutycznych.

Istota próchnicy początkowej i jej diagnostyka

Próchnica początkowa to bardzo wczesny etap choroby próchnicowej, nazywany także zmianą niekawitacyjną lub plamą próchnicową. Na tym etapie nie obserwuje się jeszcze ubytku tkanek w postaci „dziury” w zębie, ale dochodzi już do demineralizacji szkliwa. Proces ten jest odwracalny, o ile zostanie odpowiednio wcześnie rozpoznany i poddany leczeniu zachowawczemu oraz profilaktyce.

Charakterystycznym objawem klinicznym jest kredowobiała, matowa plama na powierzchni szkliwa, szczególnie w okolicy szyjki zęba, bruzd zębowych lub przestrzeni międzyzębowych. Z czasem, jeśli proces postępuje, zmiana może przybierać barwę żółtawą lub brunatną, ale wciąż nie musi być związana z ubytkiem tkanek. Pacjent często nie odczuwa bólu, co sprzyja bagatelizowaniu problemu.

Pod względem patofizjologicznym próchnica początkowa jest wynikiem zaburzonej równowagi między procesami demineralizacji i remineralizacji szkliwa. Bakterie próchnicotwórcze, przede wszystkim Streptococcus mutans i Lactobacillus, metabolizują cukry fermentujące pochodzące z diety, produkując kwasy obniżające pH w jamie ustnej. Jeśli spadek pH jest częsty i długotrwały, dochodzi do rozpuszczania kryształów hydroksyapatytu w szkliwie. Gdy proces ten przeważa nad naturalną remineralizacją, pojawia się klinicznie widoczna plama próchnicowa.

Diagnostyka próchnicy początkowej wymaga dokładnego badania stomatologicznego. Podstawą jest ocena kliniczna w dobrym oświetleniu oraz przy osuszeniu powierzchni zęba. Osuszenie powietrzem z dmuchawki umożliwia ujawnienie matowości i kredowego wyglądu szkliwa, które w stanie wilgotnym może wydawać się prawidłowe. W diagnostyce pomocniczo stosuje się także:

• zdjęcia radiologiczne zębów, szczególnie skrzydłowo-zgryzowe do oceny zmian międzyzębowych,
• metody wykorzystujące światło laserowe lub diody (np. DIAGNOdent),
• transiluminację światłem, czyli prześwietlanie zęba wiązką światła,
• ocenę ryzyka próchnicy (wywiad żywieniowy, higieniczny, ilość płytki nazębnej).

Ważne jest, aby stomatolog odróżnił próchnicę początkową od innych przebarwień, np. fluorozy, hipoplazji szkliwa czy zmian pourazowych. Pozwala to dobrać właściwą metodę leczenia i ocenić szanse na skuteczną remineralizację bez ingerencji mechanicznej w tkanki.

Cele i ogólne zasady leczenia próchnicy początkowej

Leczenie próchnicy początkowej ma na celu przede wszystkim zatrzymanie procesu demineralizacji i przywrócenie równowagi mineralnej w szkliwie. Istotą postępowania jest stworzenie takich warunków w jamie ustnej, aby procesy remineralizacji przeważały nad procesami destrukcji twardych tkanek. Oznacza to, że leczenie obejmuje zarówno działanie miejscowe na ząb, jak i szeroko pojętą modyfikację czynników ryzyka.

Podstawowe cele terapii obejmują:

• zahamowanie aktywności bakterii próchnicotwórczych w płytce nazębnej,
• zwiększenie dostępności jonów wapnia i fosforanów dla szkliwa,
• dostarczanie zewnętrznego źródła jonów fluorkowych,
• ograniczenie podaży cukrów fermentujących w diecie,
• poprawę nawyków higienicznych i techniki szczotkowania.

Kluczowa jest indywidualizacja postępowania. Lekarz ocenia aktywność próchnicy (liczbę aktywnych zmian, tempo ich powstawania), stan higieny, dietę, występowanie kserostomii czy chorób ogólnoustrojowych. Na tej podstawie przygotowuje plan leczenia, który może zakładać zarówno intensywną profilaktykę fluorkową, jak i regularne wizyty kontrolne w krótkich odstępach czasu. W odróżnieniu od klasycznego leczenia ubytków, na tym etapie zazwyczaj nie dochodzi do opracowania zęba wiertłem.

Bardzo ważnym elementem jest edukacja pacjenta. Nawet najlepsze preparaty remineralizujące nie będą skuteczne, jeśli na zębach stale zalega gruba warstwa płytki nazębnej, a pacjent często sięga po słodkie przekąski i napoje. Dlatego leczenie próchnicy początkowej to nie pojedynczy zabieg, lecz proces, w którym pacjent odgrywa aktywną rolę każdego dnia.

Profesjonalne metody leczenia w gabinecie stomatologicznym

Leczenie próchnicy początkowej w gabinecie stomatologicznym opiera się głównie na procedurach profilaktyczno-terapeutycznych, które wspomagają naturalne procesy remineralizacji. Dobór metody zależy od lokalizacji zmiany, wieku pacjenta, stopnia zaawansowania demineralizacji oraz ryzyka próchnicy. Poniżej przedstawiono najważniejsze techniki stosowane przez stomatologów.

Jedną z podstawowych metod jest profesjonalne oczyszczanie zębów z płytki i kamienia nazębnego. Usunięcie złogów umożliwia lepszy dostęp środków remineralizujących do powierzchni szkliwa oraz poprawia skuteczność szczotkowania w warunkach domowych. W zależności od potrzeb stosuje się skaling ultradźwiękowy, piaskowanie oraz polerowanie pastami ściernymi o odpowiednio dobranej abrazji.

Następnie często przeprowadza się profesjonalną fluoryzację. Może ona przybierać formę lakierowania, żelowania lub stosowania pianek fluorkowych w specjalnych łyżkach. Lakier fluorkowy, zawierający wysokie stężenie fluoru, jest aplikowany cienką warstwą na powierzchnię zębów, gdzie stopniowo uwalnia jony fluorkowe, zwiększając odporność szkliwa na działanie kwasów. Zabieg jest szybki i bezbolesny, dlatego jest szczególnie zalecany u dzieci i młodzieży, ale także u dorosłych z podwyższonym ryzykiem próchnicy.

Kolejną metodą jest zastosowanie preparatów zawierających połączenie fluoru z innymi składnikami, jak wapń i fosforany. W gabinecie stosuje się m.in. żele i pianki na bazie związków fluoru oraz preparaty bioaktywne z fosfosilikatami wapnia, które sprzyjają odbudowie minerałów utraconych w początkowej fazie próchnicy. Tego typu środki nakładane są miejscowo na obszar plamy próchnicowej lub na całe łuki zębowe.

W wybranych przypadkach lekarz może zaproponować nowoczesną technikę infiltracji żywicą, stosowaną szczególnie w leczeniu próchnicy początkowej na powierzchniach stycznych zębów przedtrzonowych i trzonowych. Procedura polega na delikatnym wytrawieniu szkliwa, osuszeniu, a następnie wprowadzeniu do porowatej struktury zdeponowanej zmiany specjalnej, płynnej żywicy o niskiej lepkości. Zastępuje ona utracone minerały wypełniając mikropory, stabilizując strukturę szkliwa i zatrzymując dalszy postęp próchnicy. Zaletą metody jest brak konieczności borowania oraz zachowanie maksimum zdrowych tkanek.

Istotnym elementem leczenia gabinetowego jest także lakowanie bruzd, czyli zabezpieczenie anatomicznych zagłębień na powierzchniach żujących zębów trzonowych i przedtrzonowych materiałem uszczelniającym. Choć lakowanie stosuje się głównie w profilaktyce, może mieć znaczenie również przy bardzo wczesnych zmianach próchnicowych ograniczonych do szkliwa. Dokładne oczyszczenie i osuszenie bruzd, a następnie nałożenie laku utrudnia gromadzenie się bakterii i resztek pokarmowych, zmniejszając ryzyko pogłębiania się plam próchnicowych.

Ważnym uzupełnieniem leczenia jest kontrola i korekta zgryzu oraz ewentualnych nawyków, które sprzyjają zatrzymywaniu płytki, np. oddychanie przez usta czy nagryzanie policzka i warg. Choć samo w sobie nie leczy próchnicy początkowej, pozwala ograniczyć czynniki utrudniające skuteczną higienę i sprzyjające demineralizacji.

Domowe postępowanie wspomagające remineralizację szkliwa

Leczenie próchnicy początkowej nie kończy się na zabiegach wykonanych w gabinecie. Skuteczność terapii w dużej mierze zależy od konsekwentnego wdrażania zaleceń domowych. To codzienne nawyki decydują o tym, czy szkliwo będzie miało sprzyjające warunki do remineralizacji, czy też proces demineralizacji będzie postępował mimo profesjonalnego leczenia.

Podstawowym elementem jest prawidłowa higiena jamy ustnej. Rekomenduje się szczotkowanie zębów co najmniej dwa razy dziennie, rano i wieczorem, przez około 2–3 minuty, przy użyciu miękkiej lub średniej twardości szczoteczki. Bardzo istotny jest dobór odpowiedniej pasty zawierającej fluor w stężeniu dopasowanym do wieku i ryzyka próchnicy. Dla większości dorosłych zaleca się stężenie 1350–1500 ppm fluoru, natomiast dla dzieci stosuje się stężenia dostosowane do możliwości kontrolowania połykania pasty.

Uzupełnieniem szczotkowania jest stosowanie nici dentystycznych, irygatorów oraz szczoteczek międzyzębowych, szczególnie w przypadku ciasnych stłoczeń zębów lub rozbudowanych wypełnień. To właśnie w przestrzeniach międzyzębowych często rozwija się próchnica początkowa, która długo pozostaje niezauważona. Regularne oczyszczanie tych obszarów mechanicznie usuwa płytkę nazębną i ułatwia działanie środków remineralizujących.

W leczeniu domowym ważną rolę odgrywają także specjalistyczne preparaty do remineralizacji. Dostępne są pasty, żele i płukanki zawierające związki wapnia i fosforanów, fluor, a także kompleksy bioaktywnych składników takich jak CPP-ACP (kazeinofosfopeptyd-amorficzny fosforan wapnia). Ich zadaniem jest zwiększanie dostępności minerałów w środowisku jamy ustnej i wspomaganie odbudowy szkliwa w miejscach demineralizacji. Stosuje się je zazwyczaj raz lub kilka razy dziennie, zgodnie z zaleceniami stomatologa.

Duże znaczenie ma także modyfikacja diety. Zaleca się ograniczenie spożywania łatwo fermentujących węglowodanów, szczególnie między głównymi posiłkami. Słodkie przekąski, napoje gazowane, soki owocowe oraz produkty lepiące się do zębów (np. niektóre batoniki, żelki) istotnie zwiększają ryzyko próchnicy. Wskazane jest natomiast sięganie po wodę, nieosłodzoną herbatę, produkty mleczne oraz świeże warzywa. Żucie twardych warzyw i owoców stymuluje wydzielanie śliny, która pełni istotną funkcję w naturalnej remineralizacji dzięki zawartości jonów wapnia, fosforanów oraz buforowaniu pH.

W przypadku osób z obniżonym wydzielaniem śliny, np. przyjmujących określone leki, palących papierosy czy cierpiących na choroby ogólnoustrojowe, zaleca się dodatkowe środki stymulujące ślinienie i nawilżanie jamy ustnej. Może to być żucie bezcukrowej gumy zawierającej ksylitol lub stosowanie specjalistycznych preparatów nawilżających. Ksylitol ma również działanie przeciwpróchnicowe, hamując rozwój bakterii Streptococcus mutans.

Nie można pominąć znaczenia regularnych wizyt kontrolnych. Nawet przy wzorowej higienie i diecie zaleca się co najmniej dwa przeglądy stomatologiczne w ciągu roku, a w przypadku pacjentów z wysokim ryzykiem próchnicy – częściej. Pozwala to monitorować skuteczność leczenia próchnicy początkowej, oceniać stabilność zmian i w razie potrzeby modyfikować plan terapii.

Rola fluoru i innych substancji wspomagających w leczeniu

Fluor odgrywa kluczową rolę w profilaktyce i leczeniu próchnicy początkowej. Jego działanie polega przede wszystkim na wbudowywaniu się w strukturę szkliwa, gdzie zastępuje częściowo jony wodorotlenowe w hydroksyapatycie, tworząc fluoroapatyt. Taka forma minerału jest bardziej odporna na działanie kwasów, co zmniejsza podatność szkliwa na demineralizację. Ponadto fluor wspomaga procesy remineralizacji, przyspieszając naprawę mikrouszkodzeń powstałych w wyniku ataku kwasów.

Działanie fluoru jest w dużej mierze miejscowe. Stałe dostarczanie niewielkich ilości jonów fluorkowych do środowiska jamy ustnej, np. z past, płukanek i lakierów, jest najbezpieczniejszym i najbardziej efektywnym sposobem jego stosowania. Fluor obecny w ślinie i płytce nazębnej tworzy rezerwuar jonów, które mogą być szybko wykorzystane, gdy pH spada i rozpoczyna się proces demineralizacji szkliwa.

Równolegle do klasycznych preparatów fluorkowych coraz szerzej stosuje się substancje wspomagające remineralizację. Do najważniejszych należą kompleksy wapniowo-fosforanowe, w tym wspomniany wcześniej CPP-ACP. Związki te wiążą się z powierzchnią szkliwa i płytką nazębną, dostarczając lokalnie jonów niezbędnych do odbudowy struktury krystalicznej. W niektórych preparatach łączy się je z fluorem, uzyskując efekt synergistyczny.

Interesującą grupą są szkła bioaktywne i inne materiały uwalniające jony wapnia, sodu i fosforanów. Aplikowane miejscowo mogą sprzyjać powstawaniu warstwy o składzie zbliżonym do hydroksyapatytu, chroniącej ząb przed dalszą demineralizacją. W stomatologii zachowawczej i profilaktyce próchnicy początkowej stosuje się je w formie past, lakierów i materiałów polerujących.

Coraz większą rolę przypisuje się także zastosowaniu związków chlorheksydyny i innych substancji antybakteryjnych w celu czasowego zmniejszenia liczby bakterii próchnicotwórczych w jamie ustnej. Choć nie są one samodzielną metodą leczenia próchnicy początkowej, mogą być stosowane wspomagająco u pacjentów z wysoką aktywnością próchnicy, np. w postaci płukanek czy żeli. Należy jednak pamiętać, że preparaty te stosuje się zazwyczaj w ograniczonym czasie, aby uniknąć zaburzeń mikrobioty jamy ustnej i przebarwień zębów.

Warto wspomnieć również o roli dietetycznych dodatków takich jak ksylitol, który oprócz wspomagania wydzielania śliny wpływa na metabolizm bakterii Streptococcus mutans, obniżając ich zdolność do wytwarzania kwasów i przylegania do powierzchni zębów. Regularne stosowanie gumy do żucia lub pastylek zawierających ksylitol może być elementem kompleksowego programu leczenia i profilaktyki próchnicy początkowej.

Różnice między próchnicą początkową a zaawansowaną i konsekwencje zaniechania leczenia

Zrozumienie różnicy między próchnicą początkową a zaawansowaną ubytkową ma kluczowe znaczenie dla pacjenta. Na etapie początkowym zmiana ogranicza się do szkliwa i nie powoduje ubytku tkanek. Proces jest potencjalnie odwracalny, co oznacza, że przy odpowiednim leczeniu można przywrócić integralność szkliwa bez konieczności opracowania ubytku i wypełniania go materiałem kompozytowym czy innym.

W miarę postępu choroby próchnica przekracza granicę szkliwa i dociera do zębiny. Na tym etapie dochodzi już do faktycznego ubytku, który wymaga tradycyjnego leczenia zachowawczego z użyciem wiertła i materiału wypełniającego. Zmiany stają się często bolesne przy kontakcie z bodźcami termicznymi czy słodkimi produktami, a ząb staje się bardziej podatny na złamania. Leczenie jest bardziej inwazyjne, czasochłonne i kosztowne.

Jeśli leczenie zostanie zaniechane, proces próchnicowy może prowadzić do zajęcia miazgi zęba, powodując ostre bóle, ropnie i konieczność leczenia endodontycznego lub nawet ekstrakcji. Ząb traci wówczas swoje naturalne właściwości, a odbudowa protetyczna staje się niekiedy nieunikniona. W porównaniu z tym scenariuszem leczenie próchnicy początkowej jest zdecydowanie mniej obciążające dla pacjenta.

Warto podkreślić, że próchnica jest chorobą przewlekłą i wieloogniskową. Obecność licznych ognisk próchnicy początkowej świadczy o wysokiej aktywności choroby w całej jamie ustnej. Zlekceważenie tych zmian oznacza więc nie tylko ryzyko pogłębienia się pojedynczych plam, ale także pojawianie się nowych ognisk na kolejnych zębach. Odpowiednio wczesne wdrożenie leczenia zachowawczo-profilaktycznego może odwrócić ten trend i ustabilizować sytuację na wiele lat.

Różnica między etapem początkowym a zaawansowanym przekłada się również na estetykę. Plamy kredowobiałe czy przebarwione mogą z czasem ulec częściowemu maskowaniu w wyniku remineralizacji i ścierania, szczególnie jeśli leczenie jest skuteczne. Natomiast rozległe ubytki i wypełnienia, choć estetyczne, nie odtwarzają w pełni naturalnej struktury i właściwości szkliwa. Dlatego w stomatologii coraz większy nacisk kładzie się na diagnostykę i leczenie próchnicy na jak najwcześniejszym etapie.

Znaczenie współpracy pacjenta ze stomatologiem

Skuteczne leczenie próchnicy początkowej wymaga ścisłej współpracy między pacjentem a zespołem stomatologicznym. Lekarz, higienistka i asystentka opracowują plan terapii, instruują w zakresie technik higienicznych i dobierają odpowiednie preparaty, ale to pacjent odpowiada za ich regularne stosowanie. Brak zaangażowania po stronie pacjenta może zniweczyć nawet najlepiej zaplanowane działania gabinetowe.

Już podczas pierwszej wizyty związanej z rozpoznaniem próchnicy początkowej stomatolog powinien szczegółowo omówić z pacjentem mechanizm powstawania zmian, czynniki ryzyka oraz znaczenie systematyczności w leczeniu. Przekaz ten musi być dostosowany do wieku, możliwości poznawczych i stylu życia pacjenta. U dzieci istotna jest współpraca z rodzicami lub opiekunami, którzy czuwają nad codzienną higieną i dietą.

Ważnym elementem współpracy jest ustalenie realnych celów i harmonogramu wizyt kontrolnych. Pacjent powinien mieć świadomość, że leczenie próchnicy początkowej to proces rozłożony w czasie, a ocena efektywności remineralizacji wymaga kilku kolejnych przeglądów. Podczas tych wizyt lekarz dokumentuje stan zębów, często wykonując zdjęcia lub notując lokalizację i charakter zmian w kartotece. Umożliwia to obiektywną ocenę, czy plamy próchnicowe ulegają stabilizacji, regresji, czy też wykazują tendencję do progresji.

Współpraca obejmuje także otwartość na modyfikację nawyków. Pacjent, który zrozumie, że ograniczenie częstotliwości spożywania słodkich napojów może zatrzymać rozwój próchnicy początkowej, jest bardziej skłonny wprowadzić zmiany w codziennym funkcjonowaniu. Z kolei lekarz powinien unikać nadmiernie restrykcyjnych zaleceń, które są nierealne do utrzymania, i zamiast tego proponować stopniowe, możliwe do wdrożenia modyfikacje.

Dopełnieniem tej współpracy jest motywacja pozytywna. Pokazanie pacjentowi efektów leczenia, np. zmniejszenia widoczności plam, lepszego stanu dziąseł czy poprawy wyników badań kontrolnych, wzmacnia jego zaangażowanie. Takie podejście sprzyja budowaniu długotrwałej relacji opartej na zaufaniu, co jest kluczowe nie tylko w kontekście leczenia próchnicy początkowej, lecz całej profilaktyki stomatologicznej.

Podsumowanie znaczenia leczenia próchnicy początkowej

Leczenie próchnicy początkowej stanowi fundament nowoczesnej stomatologii zachowawczej, ukierunkowanej na maksymalne zachowanie naturalnych tkanek zęba. Na tym etapie choroba jest jeszcze odwracalna, a właściwe postępowanie może uchronić pacjenta przed koniecznością inwazyjnych zabiegów, takich jak wiercenie, leczenie kanałowe czy rozległe odbudowy protetyczne. Kluczowe jest wczesne rozpoznanie zmian demineralizacyjnych oraz konsekwentne stosowanie metod remineralizacji, zarówno w gabinecie, jak i w warunkach domowych.

Profesjonalne metody leczenia, w tym fluoryzacja, stosowanie preparatów zawierających wapń i fosforany, infiltracja żywicą czy lakowanie, uzupełnione są przez codzienną higienę, racjonalną dietę i regularne wizyty kontrolne. Dużą rolę odgrywa edukacja pacjenta i jego aktywne uczestnictwo w procesie terapeutycznym. Bez zmiany nawyków żywieniowych i higienicznych nawet najbardziej zaawansowane technologie nie przyniosą trwałych efektów.

Podejście skoncentrowane na leczeniu próchnicy w jej początkowej fazie wpisuje się w szerszy trend stomatologii minimalnie inwazyjnej. Priorytetem staje się utrzymanie zdrowia jamy ustnej poprzez wzmacnianie naturalnych mechanizmów obronnych, a nie jedynie naprawa skutków zaawansowanej choroby. Dzięki temu pacjenci mogą cieszyć się własnymi zębami dłużej, przy zachowaniu ich naturalnej estetyki i funkcji, a całkowite koszty leczenia w dłuższej perspektywie ulegają zmniejszeniu.

FAQ – leczenie próchnicy początkowej

Jak rozpoznać próchnicę początkową na zębach?
Próchnica początkowa objawia się najczęściej jako kredowobiała, matowa plama na powierzchni szkliwa, widoczna szczególnie po osuszeniu zęba. Z czasem może przybrać barwę żółtawą lub brunatną, ale bez wyczuwalnego ubytku. Zwykle nie powoduje bólu, dlatego bywa pomijana przez pacjentów. Ostateczne rozpoznanie stawia stomatolog na podstawie badania klinicznego i ewentualnych badań pomocniczych.

Czy próchnica początkowa zawsze wymaga borowania zęba?
Na etapie próchnicy początkowej najczęściej nie ma potrzeby użycia wiertła. Zmiana ogranicza się do szkliwa, bez ubytku tkanek, więc leczenie polega na remineralizacji i modyfikacji czynników ryzyka: poprawie higieny, diecie, profesjonalnej fluoryzacji, stosowaniu specjalistycznych preparatów. Borowanie jest konieczne dopiero wtedy, gdy proces próchnicowy przejdzie do zębiny i pojawi się ubytek strukturalny.

Jakie preparaty stosuje się w leczeniu próchnicy początkowej?
W leczeniu wykorzystuje się głównie preparaty fluorkowe w formie lakierów, żeli, pianek i past, a także środki zawierające wapń i fosforany, w tym kompleksy CPP-ACP czy szkła bioaktywne. W niektórych przypadkach stosuje się techniki infiltracji żywicą dla zmian stycznych. Uzupełniająco używa się płukanek lub żeli antybakteryjnych oraz produktów z ksylitolem, które ograniczają aktywność bakterii próchnicotwórczych.

Ile trwa leczenie próchnicy początkowej i kiedy widać efekty?
Czas leczenia zależy od rozległości i aktywności zmian oraz zaangażowania pacjenta. Pierwsze oznaki stabilizacji, jak zmniejszenie matowości lub brak progresji plam, można zauważyć po kilku miesiącach systematycznej terapii. Pełna remineralizacja może trwać dłużej, a ocena efektów wymaga regularnych wizyt kontrolnych co kilka miesięcy. Istotne jest również utrzymanie wypracowanych nawyków w dłuższej perspektywie.

Czy próchnica początkowa może cofnąć się całkowicie?
W wielu przypadkach możliwe jest niemal całkowite odwrócenie zmian, szczególnie gdy zostaną wcześnie wykryte i odpowiednio leczone. Struktura szkliwa ulega wzmocnieniu, a plamy próchnicowe mogą stać się mniej widoczne lub stabilne. Niekiedy jednak pozostaje dyskretne przebarwienie, mimo zatrzymania choroby. Najważniejsze jest, że ząb nie wymaga borowania i zachowuje swoją integralność funkcjonalną.